تحلیل| پهپادها و معادله جدید قدرت هوایی

به گزارش پارس‌تودی، در این نگاه، پهپاد دیگر فقط یک پلتفرم فناورانه نیست؛ بلکه بخشی از یک زنجیره صنعتی، لجستیکی و اقتصادی است که در آن تعداد، سرعت تولید و هزینه از دست دادن، به اندازه کیفیت اهمیت دارد. این چرخش راهبردی، معادله تهاجم و پدافند را دگرگون می‌کند و جنگ آینده را به رقابت میان شبکه‌ها تبدیل می‌سازد. پهپاد از یک سکوی پیشرفته و گران‌قیمت به سامانه‌ای مصرف‌شدنی و تولیدپذیر تبدیل می‌شود. 

در جنگ هوایی کلاسیک، هر هواپیما سرمایه‌ای ملی بود؛ از دست دادن آن ماه‌ها یا سال‌ها زمان، هزینه و آموزش خلبان را هدر می‌داد. حتی پهپادهای بزرگ نیز مدت‌ها همین وضعیت را داشتند. اما جنگ‌های اخیر پرسش تازه‌ای ساخته‌اند: اگر قرار است یک سامانه بدون‌سرنشین با احتمال بالا از دست برود، آیا باید همچنان مانند یک جنگنده گران‌قیمت طراحی شود؟ پاسخ در حال شکل‌گیری، حرکت به سمت پهپادهای ارزان، انبوه و «مصرف‌شونده» است. مفهوم «تلفات تحمل پذیر»  attritable دقیقاً همین است: سامانه‌ای که نابودی‌اش دردناک است، اما فاجعه نیست. در این منطق، ارزش پهپاد فقط در حسگر و الکترونیک درون آن نیست؛ تعداد قابل تولید، سرعت جایگزینی و هزینه از دست دادن نیز بخشی از ارزش عملیاتی آن است.

این مفهوم را نباید با پهپاد انهدامی یکی گرفت. یک پهپاد مصرف‌شونده می‌تواند برای شناسایی، فریب، ایجاد اشباع، حمل محموله، ارتباطات یا مأموریت‌های ترکیبی طراحی شود. از ابتدا فرض می‌شود بازگشت سالم آن تضمین‌شده نیست. در حمله انبوه، مسئله فقط پیدا کردن یک پهپاد نیست. پدافند باید ده‌ها هدف را شناسایی، ردیابی، از طعمه جدا و اولویت‌بندی کند و برای هرکدام درباره نوع سلاح و شیوه رهگیری تصمیم بگیرد. همین‌جا یک معادله اقتصادی ایجاد می‌شود: اگر مهاجم پهپادهای ارزان را در تعداد زیاد وارد میدان کند و مدافع برای هر هدف موشک گران‌قیمت شلیک کند، هزینه دفاع به‌شدت افزایش می‌یابد.این همان امری است که در جریان جنگ آمریکا علیه ایران رخ داده است. پس جنگ پهپادی دیگر فقط یک مسئله هوایی نیست؛ یک مسئله اقتصادی، صنعتی و لجستیکی است. ارتشی که بتواند موتور، باتری، الکترونیک، دوربین و ارتباطات را تأمین کند و سامانه‌های از دست رفته را سریع جایگزین کند، از نظر پایداری عملیاتی برتری می‌یابد.

رزمایش «اسکارلت دراگون» Scarlet Dragon ارتش آمریکا نمونه روشنی از تغییر مقیاس است. در آنجا دسته‌هایی شامل ۲۵ تا ۱۰۰ پهپاد برای فشار هم‌زمان بر حسگرها، شبکه‌های نرم‌افزاری، سامانه‌های فرماندهی و نیروهای پدافندی به کار گرفته شدند. حتی یک هواپیمای بدون‌سرنشین مادر آزمایش شد که می‌توانست پهپادهای کوچک‌تر را در جریان مأموریت وارد کند. اینجا قدرت هوایی از یک «پلتفرم» به یک «شبکه» تبدیل می‌شود. کیفیت همچنان مهم است، اما تنها معیار نیست. اگر یک پهپاد بسیار پیشرفته مأموریتی را انجام دهد که پنج پهپاد ساده‌تر نیز قادر به انجام آن هستند، اما قیمت آن پنج برابر یا ده برابر باشد، یک فرمانده ممکن است گزینه دوم را ترجیح دهد. این تغییر، فلسفه طراحی و خرید نظامی را جابه‌جا می‌کند.

در سوی دیگر، طرف مدافع نیز مجبور است ساختار خود را بازسازی کند. پدافند کلاسیک بر مبنای شناسایی، رهگیری و انهدام بنا شده است، اما در برابر دسته‌های کوچک و پرتعداد ممکن است از نظر اقتصادی و عملیاتی ناکارآمد شود. به همین دلیل پدافند لایه‌ای یعنی ترکیبی از حسگرهای صوتی، رادارهای قابل حمل، سامانه‌های اپتیکی، فرماندهی و کنترل، ارتباطات، جنگ الکترونیک و سامانه‌های رهگیرمطرح می شود. هدف دیگر آزمایش یک سامانه منفرد نیست، بلکه سنجش توان مجموعه در یک شبکه مشترک است. اگر رادار پهپاد را کشف کند اما داده به سامانه شلیک نرسد، یا جنگ الکترونیک ارتباط را مختل کند اما پهپاد از پیش برنامه‌ریزی شده باشد که در قطع ارتباط به مسیر خود ادامه دهد، بخشی از راه‌حل فرو می‌ریزد. بنابراین جنگ آینده احتمالاً جنگ شبکه‌ها خواهد بود: یک شبکه پهپادی در برابر یک شبکه ضدپهپادی.

در چنین شرایطی، هوش مصنوعی نیز به‌تنهایی پاسخ نهایی نیست. سامانه باید داده‌های زیاد را در زمان کوتاه تحلیل کند، اهداف را اولویت‌بندی کند و در صورت اشباع حسگرها تصویر قابل استفاده‌ای از میدان نبرد بسازد. بدین ترتیب ارتش‌ها دیگر فقط به «خرید پهپاد» بسنده نمی کنند بلکه درباره  تولید انبوه، آموزش اپراتور، ارتباطات مقاوم، جنگ الکترونیک، پدافند ضدپهپاد و فرماندهی شبکه‌ای برنامه‌ریزی می‌کنند. 

میدان نبرد آینده ممکن است پر از سامانه‌هایی باشد که بهای هرکدام پایین است، اما مجموع آنها قدرت بزرگی می‌سازد. پهپاد ارزان دیگر الزاماً ضعیف نیست؛ ممکن است ساده باشد، اما وقتی

۵۰ یا ۱۰۰ فروند از آن هماهنگ وارد میدان شوند، معادله دفاع کاملاً تغییر می‌کند. رقابت آینده نه فقط بر سر بهترین پهپاد، بلکه بر سر توانایی تولید سریع‌تر، ارزان‌تر و بیشتر است؛ و این همان تحول بنیادین در مفهوم جنگ مدرن است./