Իրանը՝ 13-րդ նախագահական ընտրությունների նախաշեմին (3)

Երկրների սահմանադրությունները տարբեր ձևերով անդրադառնում կամ հստակեցնում են ընտրությունների դիտարկման հարցը:

Սահմանադրությունը ընդգծում է ընտրությունները դիտարկելու և Սահմանադրության հետ օրենքների համապատասխանությունը վերահսկելու անհրաժեշտությունը և այդ նպատակին հասնելու համար տրամադրվում է երկու մեթոդ:

Առաջին մեթոդը «դատական ​​վերահսկողությունն» է, իսկ երկրորդ մեթոդը ՝ ոչ դատական ​​վերահսկողությունը: Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում օգտագործվել է ոչ դատական ​​վերահսկողության մեթոդը. Այսինքն ՝ օրենսդրական վերահսկողությունը վերապահված է անկախ ոչ դատական ​​մարմնին, որը կոչվում է Պահապաների խորհուրդ:

Իրանի Իսլամական Հանրապետության Սահմանադրության 91-րդ հոդվածում հստակեցված է. «Իսլամական խորհրդարանի  բանաձևերը իսլամի կանոններին չհակասելու տեսանկյունից և սահմանադրությունը պաշտպանելու համար կազմվում է պահապան խորհուրդ»:

Պահապանների խորհրդի պարտականություններից «Օրենսդրական վերահսկողությունը», «սահմանադրական մեկնաբանությունը» և «ընտրությունների վերահսկումը» առանձնահատուկ նշանակություն ունեն:

Սահմանադրության  99-րդ հոդվածի համաձայն՝ Պահապանների  խորհուրդը պատասխանատու է նախագահական ընտրությունների դիտարկման համար»:

Սահմանադրության սկզբունքների համաձայն. «99-րդ հոդվածի համաձայն ՝ Պահպանության խորհուրդը պատասխանատու է նախագահական ընտրությունների դիտարկման համար»:

Իրավաբանորեն, ընտրությունների դիտորդական առաքելությունը դիտորդ մարմնի կողմից իրականացվող աշխատանքների ամբողջություն է` օրենքի ճիշտ կիրառումն ու առողջ ընտրությունների անցկացումն ապահովելու համար:

Նախագահական ընտրություններին պահապանների խորհրդի վերահսկողության մասին օրենքի 2-րդ հոդվածում նշված է.«Կենտրոնական դիտորդ խորհուրդը վերահսկելու է ընտրությունների բոլոր փուլերը՝  ՆԳՆ-ի և գործադիր խորհուրդների գործողությունները, որոնք մասնակցում են ընտրություններին և այն, ինչ կապված է ընտրությունների ճշգրտության հետ»:

Օրենքի 7-րդ հոդվածի համաձայն.«Պահապանների խորհուրդը բոլոր փուլերում, խախտումները ապացուցվելու դեպքում, որոշում է կայացնում չեղյալ հայտարարել կամ դադարեցնել ընտրությունները երկրի ողջ տարածքում կամ որոշ տարածքներում՝ նշելով դրա պատճառը և իր կարծիքը հայտնում է լրատվամիջոցների միջոցով: «Գործը վերջնական է և պարտադիր, և որևէ այլ մարմին իրավունք չունի չեղյալ հայտարարել կամ դադարեցնել ընտրությունները»:

Նույն օրենքի 8-րդ հոդվածն ասում է. «Նախագահի ընտրությունները վերահսկելու համար պատասխանատու է պահապաների խորհուրդը: «Այս դիտարկումը ընդհանուր է բոլոր փուլերում և ընտրություններին վերաբերող բոլոր հարցերում»:

Պահապաների խորհրդի կողմից Սահմանադրության 99-րդ հոդվածի մեկնաբանությունը ընդգծում է նաև «Այս վերահսկողությունը հաստատված է Սահմանադրության 99-րդ հոդվածով և ներառում է ընտրական գործընթացի բոլոր փուլերը, ներառյալ թեկնածուների հաստատումն ու մերժումը»:

Այս պարտականությունների իրականացումը Պահապաների խորհրդի կազմում ընտրված իրավաբանների և կրոնագետների համատեղ պատասխանատվությունն է:

Պահապանների խորհուրդն ունի 12 անդամ, որոնք ընտրվում են վեց տարի ժամկետով: Պահապան խորհրդի անդամների կեսը իրավաբաններ են, իսկ մյուս կեսը կրոնագետներ:

Պահապանների խորհրդում ներգրավված են  6  իրավաբաններ, որոնք տեղյակ են ժամանակի և հարցերի պահանջներին, և այդ իրավաբանները նշանակվում են   Իսլամական հեղափոխության առաջնորդի կողմից :

«Կրոնագիտություն»,«Իրավագիտություն», «արդարություն» և «ժամանակի պահանջների և արդի խնդիրների մասին իրազեկություն»-ը պահապաների խորհրդին իրավաբանների անդամակցության պայմաններ են: Վեց մուսուլման  իրավաբաններ տարբեր բնագավառներում ՝ դատական ​​իշխանության ղեկավարի կողմից ներկայացվում են Իրանի Իսլամական խորհրդարանին, և խորհրդարանի քվեարկությամբ ընտրվում են Պահապաների խորհրդի անդամ:

Ընտրությունների հետ կապված բոլոր հարցերի վերահսկումը  և շարունակական դիտարկումը պահանջում են  մեխանիզմներ և ուժեր, որոնք միայնակ  Պահապաների խորհրդի 12 անդամները չեն կարող անել: Պահապանների խորհուրդը ընտրությունները վերահսկում է ընտրությունների դիտորդական հանձնաժողովների միջոցով:

Պահապանների խորհրդի շրջանակում Դիտորդական կենտրոնական խորհուրդը, նահանգային  դիտորդական խորհուրդները և ընտրողների դիտորդական խորհուրդներն իրականացնում են ընտրությունների դիտորդական առաքելության աշխատանքները։

Իսլամական Հանրապետության Սահմանադրությունը Պահապանների խորհրդին է հանձնարարել  ընտրությունների վերահսկման գործը, որը ներառում է ընտրական գործընթացի բոլոր փուլերը, ներառյալ թեկնածուների հաստատումը և մերժումը: Իրավական վերահսկողությունն ուղղված է ընտրական գործընթացի պատշաճ վարմանն ու օրենքի գործադրմանը, ինչը, ի վերջո, հանգեցնում է ընտրողների իրավունքների պաշտպանությանը:

Ոմանք կասկած են առաջացրել  թե  Սահմանադրության պահապանների խորհրդի վերահսկողության սկզբունքները ոչ ժողովրդավարական են  և  դա միայն գոյություն ունի Իրանի սահմանադրության մեջ և  այս կեղծ պնդումով նրանք փորձում են ցույց տալ պահապաների խորհրդի խափանող  դերը ընտրական գործընթացը վերահսկելու գործում: Այս պնդումների նպատակն   է   հուսալքել  ժողովրդին և կանխել նրա մասնակցությունն ընտրություններին: Մինչ ժողովրդավարական երկրներում կան պահապաների խորհրդի նման ինստիտուտներ: Այնուամենայնիվ Իրանում ընտրությունների դիտարկման կարգն ու մեխանիզմները դարձել են օտարերկրացիների կողմից լրատվամիջոցների քննարկման առարկա: ԶԼՄ-ների և արևմտյան որոշ քաղաքական և լրատվական շրջանակների տեսակետն այս հարցի վերաբերյալ հաճախ հիմնված  է հրահրումների վրա:

Այս հարցը հաճախ արծարծվում է այնպես, որպեսզի  ենթադրվի , որ միայն Իրանում են դիտարկվում ընտրությունները և հաստատվում թեկնածուների արժանավորությունը, և այլ երկրներում  նման քայլեր չեն արվում:

Բայց այլ երկրների սահմանադրությունները և ընտրությունները դիտարկելու համար նախատեսված մեխանիզմները  ցույց են տալիս, որ  ընտրությունների դիտորդական առաքելությունը ժողովրդի ձայնը պաշտպանելու և առողջ ընտրությունների անցկացումն ապահովելու անհրաժեշտություններից մեկն է: Այս կապակցությամբ կան մի քանի օրինակներ,որոնց կանդրադառնանք հաջորդ թողարկման ընթացքում: