Գիտության պատմությունն Իրանում (5)
Հուլիս 06, 2022 10:36 Asia/Tehran
Խայամն իր կյանքն անցկացրել է որպես հայտնի մաթեմատիկոս և փիլիսոփա, մինչդեռ նրա ժամանակակիցները անտեղյակ էին այն քառյակներից, որոնք նրան փառք ու պատիվ են բերել։ Մինչ Խայամի գրչին պատկանող «Հանրահաշվական խնդիրների լուծման տրակտատ»-ի հայտնաբերումը,նա արևելքում ճանաչված էր, որպես նոր և ճշգրիտ տոմարի հեղինակ, որն Իրանում օգտագործվում է առ այսօր։ Նա արևմուտքում հայտնի էր առաջին հերթին իր քառյակ՝ ռուբայիների թարգմանության շնորհիվ։
Ղիյասեդդին Աբու ալ-Ֆաթհ իբն Իբրահիմ Խայամ Նեյշաբուրին սելջուկյանների օրոք եղել է Իրանի անվանի մաթեմատիկոս, աստղագետ և բանաստեղծ։ Նա եղել է մաթեմատիկայի, գրական, կրոնական և պատմական գիտությունների ոլորտների անգերազանցելի վարպետ։ Երրորդ աստիճանի հավասարումների լուծման գործում ունեցած դերի և Էվկլիդեսի հինգերորդ սկզբունքի վերաբերյալ ուսումնասիրությունների շնորհիվ Խայյամի անունը գրանցվել է որպես նշանավոր մաթեմատիկոս գիտության պատմության մեջ: Նա հայտնի է նաև իր քառյակ ռուբայիներով։
Օմար Խայամը ծնվել է Նեյշաբուրում հիջրեթի հինգերորդ դարում (մ.թ. 11-րդ դարում): Նա միջին տարիքում իմամ Մուվաֆաղ Նեյշաբուրիի մոտ սովորել է իսլամական իրավագիտություն՝ ֆիկհ։ Նա նաև հադիս, մեկնություն, փիլիսոփայություն, իմաստություն և աստղագիտություն: Ոմանք գրել են, որ նա փիլիսոփայություն է սովորել հունարենով:
Խայամը վախճանվել է հիջրեթի 502-505 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում (մ.թ.12-րդ դարի սկիզբ) Նեյշաբուրում: Նրա դամբարանը այժմ գտնվում է Նեյշաբուր քաղաքում՝ այն այգում, որտեղ գտնվում է իմամորդի Մահրուկի դամբարանը։
---
Մի շարք կենսագիրներ Խայամին անվանել են Ավիցեննայի աշակերտ, իսկ ոմանք՝ Իմամ Մուվաֆաղ Նեյշաբուրիի աշակերտ, սակայն այս վարկածը որ Խայամը եղել է Ավիցեննայի աշակերտը, բացառվում է, քանի որ նրանք ապրել են շատ տարբեր ժամանակաշրջաններում: Խայամը ինչ-որ տեղ Ավիցեննային համարում է իր ուսուցիչը, բայց, ամենայն հավանականությամբ, այս ուսուցիչը ավելի շատ հոգևոր բնույթ է ունեցել:
Ջորջ Սարթոնը՝ գիտության պատմության հայրը, Խայամին հիշատակում է որպես միջնադարի մեծագույն մաթեմատիկոսներից մեկը: Նա այսպես է գրել Խայամի մասին.«Խայամը նա է, ով առաջին անգամ կանոնավոր գիտական հետազոտություն է իրականացրել առաջին, երկրորդ և երրորդ աստիճանի հավասարումների վերաբերյալ և ներկայացրել այդ հավասարումների հիանալի դասակարգումը։ Նա պարբերաբար ուսումնասիրում էր երրորդ աստիճանի հավասարումների բոլոր ձևերի լուծումը և հաջողվում լուծել դրանք երկրաչափական ճանապարհով։ Հանրահաշվի գիտության մասին նրա տրակտատը, որը ներառում է այս հետազոտությունները, ներկայացնում է համակարգված գիտական միտք,և կարելի է ասել այն միջնադարի ամենանշանավոր աշխատություններից է և, հավանաբար, դրանցից ամենաակնառուն այս գիտության մեջ:
Նա առաջինն էր, ով ցույց տվեց, որ խորանարդ հավասարումը կամ երրորդ աստիճանի հանրահաշվական հավասարումը կարող է ունենալ մեկից ավելի պատասխան կամ ընդհանրապես պատասխան չունենալ: Խայամն առաջինն էր, ով ասաց, որ երրորդ աստիճանի հավասարումը հնարավոր չէ լուծել՝ այն վերածելով քառակուսային հավասարման, սակայն այն կարելի է լուծել՝ օգտագործելով կոնական հատույթներ։
Խայամի մաթեմատիկական աշխատություններից է «Էվկլիդեսի գրքի բարդ կանխադրույթների մեկնաբանություններ» տրակտատը, որում առաջ է քաշել զուգահեռ գծերի սկզբնական տեսությունը։ Այս գրքում նա ուսումնասիրել է էվկլիդեսյան երկրաչափության սկզբունքները, հատկապես հիմնականը, որը զուգահեռ գծերի թեորեմի և էվկլիդեսյան երկրաչափության հիմքի մասին է, և ապացուցել է հինգերորդ սկզբունքը։ Այս գրքի միակ մնացած ամբողջական օրինակը գտնվում է Նիդեռլանդների Լեյդենի գրադարանում: Այս գրքում Խայամը կասկածել է էվկլիդեսյան երկրաչափության սկզբունքներին, որը հարյուրավոր տարիներ,որպես դասագիրք է ծառայել ամբողջ աշխարհում, իսկ ավելի քան 700 տարի անց Խայամի նույն մեթոդը դարձավ ոչ-էվկլիդեսյան երկրաչափություն մշակելու գործում ռուս մաթեմատիկոս Նիկոլայ Լոբաչևսկու աշխատության հիմքը։ Էյնշտեյնը կարճ ժամանակ անց կիրառեց այս մեթոդը:
Խայամի մեկ այլ աշխատությունը, որն առանձնահատուկ նշանակություն ունի մաթեմատիկայի պատմության մեջ, «Թվաբանության խնդիրներ» խորագրով տրակտատն է,որում նա պնդում էր, որ հայտնաբերել է երկանդամ թեորեմի ընդլայնման կանոններ և իր պնդումն ապացուցել է հանրահաշվական մեթոդով։ Հետևաբար, նրա մյուս ձեռքբերումներից մեկը երկանդամի բնական աստիճանի ընդլայնման կանոնն է, այսինքն՝ հայտնի Նյուտոնի երկանդամ բանաձևը, որը, իհարկե, դարեր շարունակ մնացել է չբացահայտված, և ի պատիվ այս ոլորտում Նյուտոնի նկատմամբ նրա գերազանցության, բազմաթիվ ակադեմիական և տեղեկատու գրքերում այս երկանդամները կոչվում են «Խայամ-Նյուտոն երկանդամներ»։
Բացի այդ, գործակիցների ձեռքբերման Խայամի մեթոդը հանգեցրեց նրան, որ այդ գործակիցների թվաբանական եռանկյունին անվանեցին Խայամի եռանկյունի, որը Եվրոպայում հայտնի է որպես «Խայամ-Պասկալ եռանկյունի», ինչը, իհարկե, չի վնասում այս գործակիցների համար հանրահաշվական մեթոդի հայտնաբերման հարցում Խայամի առաջատար լինելուն։
Խայամն զբաղվել է նաև երաժշտության մաթեմատիկական վերլուծությամբ և իր աշխատանքներից մեկում բացատրել է երաժշտության կարևոր խնդիրները, որոնց թվում կարելի է նշել երաժշտական շարքի սահմանումը։ Մի խոսքով, երաժշտական հարաբերակցություն կա a, b , c, երեք թվերի միջև։ Հետաքրքիր է նշել, որ այս շարքից ստացված թվերը լավ համահունչ են բնական գամմային ։ Այս թվերը նույնիսկ հեռու չեն Բախի փոփոխված գամմայից: Անկասկած, իրանական հին երաժշտության մաթեմատիկայի բացահայտումը կարող է օգնել գտնել գիտական երաժշտության հիմնական ճյուղերը։
---
Խայամի ամենաակնառու գործերից մեկը կարելի է համարել հիջրեթի հինգերորդ դարում Իրանի արեգակնային օրացույցի մշակումը։ Դրա համար նա հաշվարկել է Երկրի պտույտը Արեգակի շուրջը։ Աստղագետների կարծիքով՝ Խայամ Նեյշաբուրիի մշակած օրացույցն աշխարհի ամենաճշգրիտ օրացույցն է ,որը նրա կողմից ամբողջացվել է 1079 թվականի մարտի 6-ին։
Աստղագետների կարծիքով արեգակնային օրացույցը, որին տրվեց «Ջալալի» անունը, պարզվեց, որ ավելի ճշգրիտ է, քան հուլյան և գրիգորյան օրացույցը, քանի որ դրա ճշգրտության խնդիրը մեկ օր է յուրաքանչյուր 3770 տարվա ընթացքում, իսկ Գրիգորյան օրացույցը 3330 տարվա ընթացքում է ունենում մեկ օրվա խնդիր։
Մինչ Իսլամի մուտքն Իրան, Սասանյանների օրոք (226-652 թթ.), յուրաքանչյուր տարին 12 ամսում բաղկացած էր 365 օրվանից: Քանի որ ուղեծրային տարին 365 օր, 5 ժամ, 48 րոպե և 49 վայրկյան է: Սասանյան օրացուցային տարին 365 օր էր, 4 տարին մեկ անգամ, օրացուցային տարին մեկ օրով հետ էր ընկնում իրական տարվանից, իսկ Նոռուզը հավասար չէր Ֆարվարդինի առաջին օրվա հետ։
Մալիք Շահ Սելջուկիի (465-485թթ.) և Խաջե Նիզամ ալ-Մոլք Թուսիի օրոք որոշում կայացվեց վերջ տալ ժամանակագրության անմխիթար վիճակին, և այդ պատճառով Հեքիմ Օմար Խայամ Նեյշաբուրիին հանձնարարվեց մի խումբ աստղագետների ուղեկցությամբ, նոր հաշվարկներ կազմակերպել։ Այդ ժամանակ Խայամը դեռ 30 տարին չէր բոլորել, բայց գիտական մեծ համբավ ուներ։
Ջալալիի օրացույցը, որը մշակել էր Խայամը, կարողացավ օրացուցային տարին համապատասխանեցնել բնական տարվան։ Այս օրացույցի հիմնական նպատակը Նոռուզի (այսինքն՝ տարեսկզբի) ամենախիստ հնարավոր կապումն էր գարնանային գիշերահավասարին, որը հասկացվում է որպես Արևի մուտքը Կենդանակերպի Խոյ համաստեղություն։Օրացուցային տարվա եղանակները համընկան իրական եղանակներին։ Այն, որ այսօր իրանական կամ ջալալի օրացույցում գարունն ու ամառը ունեն 93 օր, աշունը՝ 90 օր, իսկ ձմեռը՝ 89 օր, դա պայմանավորված է նրանով, որ յուրաքանչյուր օրացուցային եղանակի սկիզբը ճիշտ հավասար է իրական եղանակի սկզբին։ Ջալալիի օրացույցով հաշվարկված տարին ի տարբերություն փրկչական տարվա, որը յուրաքանչյուր 10 հազար տարվա ընթացքում մոտ երեք օր տարբերություն ունի իրական տարուց, մշտապես համընկնում է իրական տարվան։ Հետևաբար, նահանջ տարիները Ջալալի օրացույցում ամրագրված չեն և որոշվում են տարեկան դիտարկումների հիման վրա։
----
Օմար Խայամը նաև հայտնի էր որպես մեծ փիլիսոփա և աստղագետ։ Ամենակարևորը, որ կարելի է սովորել նրանից, առիթը պատեհ համարելն է։ Նրա քառյակներում արտահայտված է մի փիլիսոփայություն, որը հաճախ մատնանշում է մտածողի հիացմունքը արարչագործության առեղծվածների և մարդկային ճակատագրի անտեսանելիության նկատմամբ։
Խայամը աշխարհ տեսած ու փորձառու մարդ էր, ով գիտեր, որ վաղվա օրը իմաստ չունի, իսկ ազատ մտածող մարդը չի մտածում կորցրած անցյալի մասին։ Ուստի Խայամը խորհուրդ տվեց ուրախ ու երջանիկ լինել, և իր փիլիսոփայական տեսակետից հենց առիթներից ու պահերից օգտվելն է, որ երջանկացնում է մարդուն։
Խայամը հավատում էր, որ կյանքը՝ իր բոլոր ցավերով ու տառապանքներով հանդերձ, արժե սիրել ու կապվել կյանքին, քանի որ հենց այս ցավերն ու տառապանքներն են ,որ կյանքին իմաստ ու արժեք են տալիս։
Այսօր աշխարհում Խայամը հայտնի է որպես բանաստեղծ, մաթեմատիկոս և աստղագետ։ Չնայած շատ հետազոտողներ Ֆրենսիս Սքոթ Ֆիցջերալդի թարգմանած որոշ բանաստեղծություններ Խայամի հեղինակածը չեն համարում, և դա իրանցիների և արևմուտքցիների մոտ Խայամի ճանաչման հարցում տարաձայնություններ է առաջացրել։ Բայց արևմտյան գրականության վրա «Մարկ Տվենից» սկսած մինչև Թոմաս Սթերնս Էլիոթ, Խայամի ազդեցությունը նրան դարձրել է արևելյան փիլիսոփայության խորհրդանիշ և աշխարհի մտավորականների սիրված բանաստեղծ։
Խայամին վերագրվել են ավելի քան մի քանի հազար քառյակներ, սակայն նրա քառյակների իրական թիվը մոտ յոթանասուն է ներկայացվել: Փիլիսոփայական և ներկան երջանիկ ապրելու թեմաներով բանաստեղծություններ, որոնք շատ հայտնի են պարսկերենում։ Խայամի քառյակով կավարտենք մեր այսօրվա հաղորդումը։
Խայամ, հարբած ես թե անուշ գինուց,- երջանիկ եղի՛ր,
Եթե նստած ես սիրունի կողքին - երջանիկ եղի՛ր,
Ամեն բանի վերջն անէությունն է այս փուչ աշխարհում,
Կարծիր, թե... չկաս, բայց քանի որ կաս` երջանիկ եղիր: