Գիտության պատմությունն Իրանում (18)
Նոյեմբեր 15, 2022 08:03 Asia/Tehran
Աբու Ալի Սինան Արևելքի գիտնականն ու հանճարն է: Իրանցի մեծ իմաստուն, փիլիսոփա և գիտնականն Արևմուտքում ճանաչված է Ավիցեննա անվամբ և «Բժիշկների էմիր» տիտղոսով:
Իբն Սինա անունով ճանաչված Աբու Ալի Հոսեյն Բին Աբդոլլահ Բին Սինան բժիշկ, բանաստեղծ, փիլիսոփա և Իրանի մեծ գիտնականներից է, որ արիստոտելյան փիլիսոփայության և բժշկության ոլորտում իր բազմաթիվ ստեղծագործությունների պատճառով հռչակված է ողջ աշխարհում:Նրա գրչին են պատկանում «Գիրք ապաքինության» աշխատությունը, որը փիլիսոփայական և գիտական համապարփակ հանրագիտարան է, և «Ալ Ղանուն Ֆի Ալ-Թեբ» «Կանոն բժշկության» արաբերեն աշխատությունը:
«Գիտության պատմությունը» գրքում «Ջորջ Սարթենը» Ավիցեննային համարում է բոլոր ժամանակների, տարածաշրջանների և ցեղախմբերի մեջ բժշկության ամենամեծ մտավորականներից մեկը:
Այս հայտնի գիտնականն ապրել է բուռն ժամանակներում, և նրա կյանքը լի է անձնական և հասարակական արկածներով ու իրադարձություններով, ինչպես նաև բազմաթիվ ճամփորդություններով: Ժիլբեր Սինուեի «Ավիցեննան Սպահանի ճանապարհին» գրքում նշվում է Իբն Սինայի ժամանակաշրջանի Իրանի պայմանները և ասվում է՝ Իրանը, որը ժամանակին աշխարհում հայտնի էր որպես մեծ կայսրություն, Ավիցեննայի օրոք կառավարվում էր տեղական դինաստիաների կողմից և աստիճանաբար փոքրանում էր: Ավիցեննան լույս աշխարհ եկավ այսպիսի բուռն ժամանակներում և իր կյանքը նվիրեց գիտությանը և գիտելիքին և դրա հրատարակմանը և թողեց հավերժական գործեր:
Իբն Սինան ծնվել է լուսնային հիջրեթի 370 թվականին Բուխարա քաղաքում (980 թ.)։ Հետագայում նա ստացել է Շեյխ ալ-Ռաիս, Հոջաթ ալ-Հաղ և Շարաֆ ալ-Մուլք մականունը, սակայն մանկության հենց սկզբից նա տարօրինակ տաղանդ ու կարողություն ուներ տարբեր գիտություններ սովորելու հարցում: Նրա հայրը մեծ ջանքեր է գործադրել իր կրթության համար, և նրա տունը եղել է հեռավոր և մոտիկ գիտնականների հանդիպման վայր: Աբու Ալի Հոսեյն իբն Աբդուլլահ Սինան յոթ տարեկանում սովորել է Ղուրանը և բազմաթիվ գրական թեմաներ և իր ընդունակությամբ ապշեցրել բոլորին։ Դրանից հետո նա սովորել է տրամաբանություն, փիլիսոփայություն և բժշկություն, այնուհետև սովորել է աստվածաբանություն և հմտացել այս, ինչպես նաև այլ բնագավառներում։ Նրա գիտական ծավալի ու գործունեության մասին բավական փաստ է, որ նրան են վերագրվում շուրջ հինգ հարյուր գիրք, տրակտատ և հոդված։
Իբն Սինան ուներ արտասովոր բանականություն և հիշողություն, նրա սովորելու արագությունը զարմանալի էր: Այնպես, որ նա կարողանում էր շատ գիտություններ սովորել առանց ուսուցչի և երբեմն քննադատում էր իր ուսուցիչներին և նրանց գիտություն էր սովորեցնում։ Նա շատ հմուտ էր հիվանդներին բուժելիս և ուներ զարմանալի գործնական արագություն, այնպես որ երիտասարդ տարիներին համաշխարհային համբավ ձեռք բերեց, և շատ գիտնականներ նրան դիմեցին բարդ հարցերի համար, որոնց նա պատասխանեց լիակատար վերահսկողությամբ և վարպետությամբ։
Տասնվեց տարեկանում նա վարպետ էր իր ժամանակի բոլոր գիտությունների մեջ, իսկ երբ հասավ տասնութ տարեկանին, նա այլեւս կարիք չուներ կարդալու և սովորելու որևէ գիտություն: Որովհետև նա սովորել էր բոլոր գիտությունները։ Կյանքի վերջում նա մի անգամ իր աշակերտ «Ջոզանիին» ասաց, որ իր ողջ կյանքում տասնութ տարեկանում իմացածից ավելի բան չի սովորել։
Իբն Սինան ցանկանում էր հանդիպել «Ղաբուս բեն Վոշմգիրին», որը գիտության և գրականության հայտնի կողմնակից էր։ Ուստի ուղևորվեց դեպի Ջուրջան, բայց երբ հասավ այնտեղ, հայտնի գիտնականը մահացել էր։ Այնուհետև 405 և 406 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում նա գնաց Ռեյ (1014 և 1015 թթ.): Իբն Սինան որոշ ժամանակ մնաց Ռեյի Ֆախր ալ-Դոլայի արքունիքում, իսկ հետո գնաց Համեդան՝ հանդիպելու Ալ Բույե տոհմի մեկ այլ տիրակալի։
Այս ճանապարհորդությունը շատ օգուտներ ունեցավ Իբն Սինայի համար, որովհետև Համադան հասնելուց հետո նրան հրավիրեցին բուժելու Ամիր Շամս ալ-Դոլեին, որը հիվանդացել էր և բոլոր բժիշկները անկարող էին բուժել նրան։ Բու Ալին կարողացավ բուժել Շամս ալ-Դոլեին, իսկ հետո այնպիսի արժանապատվություն ստացավ, որ նրան տրվեց նախարարի պաշտոնը։ Շամս ալ-Դոլեի մահից հետո, քանի որ նա հրաժարվել է շարունակել ծառայությունը, նրան բանտ նետեցին։ Բանտում նա գրել է իր հայտնի «Գիրք ապաքինության» աշխատությունը։ Որոշ ժամանակ անց նա կարողացավ փախչել բանտից և դերվիշի շորեր հագած փախավ Համեդանից։
Իբն Սինան Համեդանից գնաց Սպահան և այս քաղաքում նկատվեց Ալա ալ-Դոլեյի կողմից և այնտեղ հարմարավետ պայմաններում ապրեց տասնհինգ տարի: Այս ընթացքում նա գրել է մի քանի կարևոր գրքեր և նույնիսկ սկսեց աստղադիտարան կառուցել։ Բայց այս հանգստությունը մշտական չէր, և Սպահանը ենթարկվեց Մասուդ Ղազնավիի հարձակմանը և այս հարձակման ժամանակ ավերվեցին այս մեծ իմաստունի որոշ կարևոր գործեր։
Այս հարցը մեծ հարված էր Իբն Սինայի համար և բացի այդ, նա տառապում էր նաև կոլիկով։ Այս պատճառով նա կրկին Համադան է վերադարձել հիջրեթի 428 թվականին (1036 թ.) եւ վախճանվել այս քաղաքում հիսունյոթ տարեկան հասակում։
Չնայած այն հանգամանքին, որ Իբն Սինայի կյանքը լի էր վերիվայրումներով և միաժամանակ նա երկար չապրեց, բայց նա ունեցավ շատ բեղմնավոր մտավոր և իմաստուն կյանք։ Այն ժամանակվա գիտելիքի բոլոր ճյուղերում իր արտասովոր հմտությամբ նա կարողացավ դնել Մաշայի դպրոցի հիմքը իսլամական ինտելեկտուալ ավանդույթում և նաև միջնադարյան փիլիսոփայության հիմքը:
Բժշկության մեջ նրա ամենակարեւոր աշխատությունը «Կանոն բժշկության» գիրքն է, որը գրել է 35 տարեկանում։ Այս գիրքը մի քանի դար շարունակ ստվերում էր մնացած բոլոր գրքերը՝ և՛ իսլամական երկրներում, և՛ միջին դարերի Եվրոպայում: Իսլամական աշխարհի բժշկական շրջանակներում «Կանոն բժշկության» գրքի հեղինակությունն ու համբավն այն աստիճանի էին հասել, որ Նիզամի Արուզին այդ մասին գրել է.«Եթե Հիպոկրատն ու Գալենը հարություն առնեն, նրանց ճիշտ կլինի, որ խոնարհվեն այս գրքի առաջ»:
«Կանոն բժշկության» գիրքը բոլոր բուհերում բժշկական կրթության հիմքն է, իսկ «Կանոն բժշկության» անունը հիշատակվում է մինչ այժմ ձեռք բերված ամենահին կրթական ծրագրում, որը վերաբերում է Մանոպոլիի բժշկական դպրոցի հետ, և այն դեռ դասավանդվել է մինչև 17-րդ դարը։ Նրա արաբերեն տեքստի տպագրությունը Հռոմում վկայում է մասին, թե որքան էին նրանք գնահատում այս գիրքը։
Բժշկության մեջ Իբն Սինայի յուրահատկություններից է նրա կլինիկական դիտարկումները տարբեր հիվանդությունների վերաբերյալ՝ մաշկային և թոքերի հիվանդություններից մինչև նյարդային և հոգեկան համակարգերի խանգարումներ: Նա շատ է ապավինում փորձի տարրին և մեծ նշանակություն է տալիս դեղամիջոցների օգտագործմանը. «Կանոն բժշկության» գրքի մի մասը նվիրված է դեղերին և դրանց հատկություններին ու որակին։
Իբն Սինայի մեկ այլ կարևորությունը փիլիսոփայության մեջ դա է, որ նա առաջին մուսուլման փիլիսոփան է, ով ունի համապարփակ և համակարգված գրություններ փիլիսոփայության մեջ, և «Գիրք ապաքինության» աշխատությունում նա հատուկ կարգով անդրադարձել է Մաշայի փիլիսոփայության թեմաներին:
Իբն Սինան առանձնահատուկ տեղ է ունեցել նաև մաթեմատիկայի և աստղագիտության ոլորտում, և «Գիրք ապաքինության» աշխատության մի մասը վերաբերում է դիտողական գործիքների պատրաստմանը, իսկ մյուս մասը մաթեմատիկայի մասին է, որը ներառում է չորս մաս՝ երկրաչափություն, թվաբանություն, երաժշտություն և աստղագիտություն։ Իբն Սինան ուսումնասիրել և վերլուծել է Էվկլիդեսի սկզբունքները «Գիրք ապաքինության» աշխատության մաթեմատիկական բաժնում: Ակնհայտ է, որ դիտողական չափիչ գործիքներ պատրաստելը աստղագիտության մեջ Իբն Սինայի արժեքավոր նախաձեռնություններից մեկն է: Իբն Սինան նաև ուսումնասիրություններ է կատարել բնական գիտությունների և լեռների ձևավորման վերաբերյալ:
Իբն Սինան թողել է 456 գիրք և տրակտատ բժշկության, փիլիսոփայության, իմաստության, տրամաբանության, իրավագիտության, արտահայտչության, բնական և գերբնական գիտությունների, աստղագիտության և մաթեմատիկայի, բուսաբանության, բառապաշարի, արձակի, պոեզիայի և երաժշտության ոլորտներում։ Արեգակնային օրացույցում Շահրիվար ամսվա 1-ը (օգոստոսի 23) կոչվում է Իբն Սինայի անունով: Այս օրը, Շեյխ Ալ-Ռայիսի ծննդյան պատճառով, հայտնի է նաև որպես բժշկի օր և Համեդանի օր:
Լուսնի թաքնված կողմում խառնարաններից մեկը կոչվել է Իբն Սինայի անունով: Իրանի քաղաքների մեծ մասում և նույնիսկ Ստամբուլ և Ֆրանսիայի Հարարե և Բոբինի քաղաքներում կան հիվանդանոցներ, որոնք անվանվել են Իբն Սինայի պատվին։ Նրա անունով են կոչվում նաև Իրանի բազմաթիվ դպրոցներ և կրթական կենտրոններ, ինչպես նաև եվրոպական, ամերիկյան և ասիական երկրներում հեղինակավոր քոլեջներ։
Իբն Սինան իր ունեցած ողջ գիտելիքներով իր կյանքի վերջում մի բանաստեղծության մեջ ասել է.
«Այս սիրտն աշխարում չնայած որ շատ շտապեց
Չիմացավ չնչին գաղտնիքներ, բայց նա մի մազը Ճեղքեց:
Հազար հազար արեգակներ շողացին սրտիս վրա
Սակայն նա դեռ չիմացավ փոքր մասնիկի գաղտնիքը մեծ»:
Իբն Սինան «Աբու Սայիդ Աբուլ Խեյրին» ուղղված իր կտակի մի հատվածում նշել է.«Պետք է իմանալ, որ ամենալավ շարժումը նամազն է, իսկ ամենալավ վարքագիծը՝ պահքը, ամենաշահավետ բարեգործությունը ողորմություն տալը, ամենամաքուր բարությունը, դժվարությունների համբերությունը և ամենասին ջանքերը՝ համառությունը։ Լավագույն գործերը նրանք են, որոնք բխում են մաքուր մտադրություններից, իսկ լավագույն մտադրությունները նրանք են, որոնք բխում են գիտելիքից: Ցանկալի է հնարավորինս բարությունն ու ներողամտությունը, իսկ մարդկանց օգնելու համար թույլատրելի է բնությանը հակասող բաներ անել: Շարիաթի և աստվածային ավանդույթների նկատմամբ հարգանքի և ֆիզիկական պաշտամունքի մասին հոգալու իրավիճակում ոչ մի մեղք չի թույլատրվում: Իմաստությունն ու գիտելիքը հիմքն ու աղբյուրն են մարդու գերազանցության ուրիշների նկատմամբ, իսկ գիտելիք ձեռք բերելու մեջ աստվածային գիտելիքը նախորդում է ամեն ինչին։ Որովհետև յուրաքանչյուր գիտության յուրօրինակությունը կախված է տվյալ գիտության թեմայից»: