Իսլամական հեղափոխությունը և սոցիոլոգիայի տեսությունները (2)
Հունիս 18, 2018 16:08 Asia/Tehran
Այս հաղորդման ընթացքում ևս կքննարկենք մեծ հեղափոխությունների հետ իսլամական հեղափոխության տարբերությունները:
Իսլամական հեղափոխության ամենակարևոր առանձնահատկություններից մեկը դրա աշխարհաքաղաքական բնույթն էր: Իրանը գտնվում է Միջին Արևելքում: Իսկ երբ տեղի ունեցավ իսլամական հեղափոխությունը, որևէ այլ երկրում նման բան տեղի չէր ունենում: Ուստի Իրանի իսլամական հեղափոխությունը համարվում է Միջին Արևելքի առաջին հեղափոխությունը: Եվ այն տեղի ունեցավ մի տարածաշրջանում որում ներկայություն ունենալու համար մրցում էին գերտերությունները: Հաջորդ հարցը հեղափոխության աշխարհաքաղաքական բնույթն էր: Այն ժամանակ, երբ տեղի ունեցավ հեղափոխությունը, Իրանն աշխարհի ամենախոշոր նավթ ու գազ արդյունահանողներից էր: Եվ նկատի առնելով, որ նավթի ու գազի ազդեցությունը միջազգային դիվանագիտության վրա շատ կարևոր էր, գերտերություններն իրենց ուշադրությունը սևեռեցին այս երկրի վրա: Կարելի է ասել, որ երբ 1953թ. ամերիկյան ու բրիտանական ուժերի աջակցությամբ Իրանում տեղի ունեցած հեղաշրջման պատճառն այն էր, որ Բրիտանիան զրկվել էր իրանական նավթի վրա ունցած մենաշնորհից: Դրանից բացի, 1970-ական թվականներին նավթի գները բարձրացան, մեծ ազդեցություն թողնելով միջազգային հարաբերությունների վրա: Եվ հենց այդ ժամանակ Իրանի հեղափոխությունը կարող էր ազդել նավթի գների վրա: Իսկ դա խիստ կարևոր էր համաշխարհային տնտեսության համար: Եվ քանի որ Իրանի թագավորական վարչակարգն ապահովում էր արդյունաբերական երկրների էներգետիկ կարիքները, հատուկ աջակցություն էր ստանում գերտերությունների կողմից: Եվ իսլամական հեղափոխությունը տեղի ունեցավ հենց այս պայմաններում:
Իրանի իսլամական հեղափոխությունը նաև առաջին կրոնական հեղափոխությունն էր, որը պատճառ դարձավ, որ ոչ միայն Իրանի, այլև միջազգային քաղաքականության մեջ կրոնի դերը վերականգնվի: Իսլամական հեղափոխությունից առաջ իսլամ աշխարհում գոյություն ունեին բազմաթիվ շիական ու ոչ շիական շարժումներ, որոնք փորձում էին ազատվել գաղութատերերի լծից: Սակայն այդ շարժումներից ոչ մեկը չկարողացավ ունենալ կուռ գաղափարախոսություն, ինչպիսին ուներ իսլամական հեղափոխությունը և չկարողացավ մարդկանց համախմբել որևէ գաղափարախոսության շուրջ: Իսլամական հեղափոխությունը կրոնական արժեքների հիման վրա փաստեց իր ուժը և իսկական հեղափոխություն արեց աշխարհում: Իսլամական հեղափոխությունը նաև հիմնովին փոխեց երկրի քաղաքական, հասարակական ու մշակութային կապերն, ունենալով հեղափոխության քաղաքական ու հասարակական բոլոր ցուցանիշները:
Մորթեզա Մոթահարին, ով իսլամական հեղափոխության ամենացայտուն դեմքերից էր և իրանցի կրոնական գիտնական, ասում էր, որ իսլամի հեղափոխությունն ուներ նաև քաղաքական, բարոյական, հասարակական, տնտեսական ու նյութական արժեքներ: Այսինքն` հեղափոխությունը կարևորում էր արդարությունը, բացառելով հասարակական խտրությունները և դասակարգային ճեղքը, ինչն իսլամի ուսմունքներից էր: Իսլամական հեղափոխությունն էլ հաղթեց այն պատճառով, որ ոչ միայն հիմնված էր բարոյական արժեքների վրա, այլ ուներ քաղաքական ու նյութական բովանդակություն: Օրինակի համար, իսլամական հեղափոխության մասին բազմաթիվ աշխատություններ կան: Դրանց հեղինակներից էր Ջալալ Դերախշանը: Նա ասում էր. «Իսլամական հեղափոխությունը նման չէր Ռուսաստանի և Ֆրանսիայի հեղափոխություններին, որոնց հիմքը քաղաքականությունը կրոնից զերծ պահելն էր: Իսլամական հեղափոխությունը ձևավորվեց կրոնական ուսմունքների վրա և իսլամը որպես մարդկանց խորը հավատալիք, շատ կարևոր դեր կատարեց հեղափոխության հաղթանակում»:
Նիքի Կեդդին ասում է. «Իրանի ժողովրդի հեղափոխական շարժումը նպատակ ուներ փոխել Արևմուտքի կողմից Իրանին պարտադրված մոդելը: Հեղափոխությունը հիմնված էր Իրանի մշակութային ու քաղաքակրթական հիմքերի վրա: Եվ քանի որ Իրանի ժողովրդի մշակութային ու պատմական ինքնությունն աղերսվում է կրոնական ուսմունքների հետ, ինչը տեղի է ունեցել դարերի ընթացքում, հակառակը պնդելը խորը ճգնաժամի պատճառ դարձավ և այդ ճգնաժամը տարածվեց և քաղաքկան, և տնտեսական և մշակութային ոլորտների վրա: Հեղափոխությունը փորձեց ճիշտ պատասխան տալ այդ ճգնաժամին: Եվ կարելի է ասել, որ հեղափոխության գլխավոր նպատակը կրոնի վերակենդանացումն էր և նոր օրինակ ներկայացնելն ամբողջ աշխարհին: Օրինակ, որը հիմնված էր Իրանի կրոնական ու ազգային ինքնության վրա”:
Թեև քաղաքական ու տնտեսական խնդիրները կարևոր դեր ունեցան իսլամական հեղափոխության սկզբնավորման մեջ, սակայն ինչպես նշում են փորձագետները, հեղափոխության հիմնական շարժառիթն այն էր, որ իշխող դասակարգը դեմ էր իսլամական արժեքներին: Իսկ իսլամական հեղափոխության մասնակիցները նպատակ ունեին ձևավորել իսլամական հասարակություն` հիմնված իսլամի արժեքների ու ուսմունքների վրա: Դրանից բացի, Իրանի հեղափոխությունը նոր ուղի հարթեց կրոնի սոցիալական ոլորտում: Այսինքն`իսլամական հեղափոխության ի հայտ գալով, մի կողմ քաշվեցին այնպիսի տեսություններ, որոնք պնդում էին, որ կրոնական ուսմունքները պետք է մի կողմ քաշվեն: Իսլամական հեղափոությունը լուրջ մարտահրավեր նետեց այդ գաղափարներին, քանի որ այս հեղափոխությունն ուղի էր դեպի սրբազան ճանապարհ: Իսկ որոշ տեսաբաններ ժխտում էին այդ փաստը: Սակայն իսլամական հեղափոխությունն ապացուցեց, որ այն երկրները, որոնք չեն ընթանում աշխարհիկ ուղղությամբ, վերադառնում են դեպի կրոնական արժեքներ: Իսլամական հեղափոխությունը ժխտեց նաև մարքսիզմը, քանի որ մարքսիստների կարծիքով, կրոնը ժողովրդի ափիոնն էր և իշխող դասակարգի համար իր իշխանությունը հաստատելու միջոց: Ուստի իսլամական հեղափոխության կարևոր առանձնահատկություններից էր նաև այն, որ երկրում ստեղծվեց կրոնական հասարակություն: Եվ դա այն դեպքում, երբ բոլոր հասարակական փոփոխությունները ուշադրություն չէին դարձնում կրոնի հասարակական բնույթին և փորձում էին այն տարանջատել հասարակությունից: Իրանի իսլամական հեղափոխությունը ոչ միայն կարևորեց ժողովրդի իշխանությունը, այլ հեղափոխությանը ժողովրդի մասնակցությունը դրա ամենակարևոր առանձնահատկություններից էր:
Այս հեղափոխությունն ուներ նաև մեկ այլ առանձնահատկություն: Այն կրում էր ժողովրդական բնույթ և կարևորում էր աստվածային իշխանությունը: Իսլամական հեղափոխությունը տեղի ունեցավ մի երկրում, որն ունենալով ռազմական ու տնտեսական կարողություն, դարձել էր տարածաշրջանի ժանդարմը, ինչը վերջինիս պարտադրվել էր ԱՄՆ-ի կողմից: Փահլավիների դինաստիան, նավթի բարձր գների պատճառով ուներ ֆինանսական լավ վիճակ` ժամանակակից սպառազինություն գնելու համար: Եվ նույնիսկ որոշ գործողություններ էր կատարում այլ երկրներում: Այդպես՝ Օմանի Զաֆարում ձախ պարտիզանների դեմ կռվելու համար, Իրանն իր ուժերին գործուղեց այդ երկիր: Փահլավիների ժամանակ Իրանն ուներ 413 հազար հոգանոց բանակ և համարվում էր ամենահզոր ռազմական ուժը Միջին Արևելքում: Իսլամական հեղափոխությունը տեղի ունեցավ հենց այսպիսի պայմաններում: Դա այն դեպքում, երբ Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի հեղափոխությունները տեղի ունեցան այնպիսի ժամանակներում, երբ այդ երկրները հայտնվել էին տնտեսապես ծանր վիճակում և կրել պարտություններ: Ֆրանսիան 1789թ. նույնիսկ չէր կարողանում ապահովել մարդկանց սնունդը: Իսկ Ռուսաստանում, Ռոմանովների իշխանությունը, գտնվում էր համաշխարհային պատերազմի մեջ և ապրում սոցիալական, տնտեսական ու քաղաքական ծանր ճգնաժամերի պայմաններում:
Պիտակ