Վրաստանի արևմտամետ կողմնորոշման հետևանքների քննարկումը (6)
Մարտ 26, 2022 07:23 Asia/Tehran
Այս հաղորդաշարի շրջանակներում ամեն շաբաթ քննարկում ենք Վրաստանի զարգացումները՝ սկսած Վարդերի հեղափոխությունից, որը տեղի ունեցավ 2003 թվականին մինչև ներկա ժամանակները։ Այս թողարկման ընթացքում հակիրճ կանդրադառնանք 2003-2020 թվականներին Վրաստանի տնտեսության և արտաքին քաղաքականության ոլորտում, այդ երկրի արևմտամետ քաղաքականության հետևանքներին։
Վրաստանի արևմտամետ կողմնորոշման հետևանքները ընդհանուր առմամբ դրական և բացասական ազդեցություն թողեցին ժողովրդի վրա։ Մի կողմից, այս կողմնորոշման ընդունումն այնպիսի առավելություններ է ունեցել Վրաստանի և նրա ժողովրդի համար, որոնց տարիներ ձգտել է երկրի քաղաքական և ինտելեկտուալ վերնախավը։ Այդ առավելություններից է եղել կոռուպցիայի և կաշառակերության դեմ պայքարը, հատկապես պետական կառույցներում: Սա 2013-2020 թվականներին՝ եվրոպական ճանաչված չափանիշներով թափանցիկություն մտցնելու ուղղությամբ ջանքերի արդյունքում Վրաստանի համար դրական հետևանքներ ունեցավ։ Մյուս կողմից, Վրաստանի արևմտամետ քաղաքականության բացասական հետևանքները վնաս են հասցրել Ռուսաստանի հետ հարաբերություններին։ Հարավային Օսիայի և Աբխազիայի ինքնավար հանրապետությունները 2008 թվականին Վրաստանից անջատվելուց հետո, Ռուսաստանին համոզեցին ճանաչել այդ շրջանների անկախությունը։ Իսկ ԱՄՆ-ն ու Եվրամիությունը ոչ մի օգնություն չցուցաբերեցին Վրաստանին։ Նրանք փաստորեն հաշտվեցին Վրաստանի մասնատման փաստի հետ։
---
Անկասկած, Արևմուտքի հետ հարաբերությունների արդյունքում, Վրաստանի տնտեսական ու սոցիալական ազդեցությունները չի կարելի դնել մեկ կշեռքի վրա, թեև այս երկուսը երկարատևում խորը ազդեցություն են թողնում միմյանց վրա, բայց ընդհանուր առմամբ պետք է նկատի առնել 2013 թվականից հետո, Արևմուտքի հետ հարաբերությունների ընդլայնման ազդեցությունները հատկապես Վրաստանի տնտեսական ոլորտում։ Մի կողմից, Եվրոպայի հետ հարաբերությունների ընդլայնման և օտարերկրյա ծավալուն ներդրումների արդյունքում Վրաստանի տնտեսությունն աճել է, քանի որ օտարերկրյա ներդրումները Վրաստանի տնտեսական աճի պարամետրերից էին։ Մյուս կողմից, ԱՄՆ-ի հետ Վրաստանի հարաբերությունների ընդլայնման արդյունքում, Համաշխարհային բանկը, Արժույթի միջազգային հիմնադրամը և Եվրամիությունը վարկեր տրամադրեցին Վրաստանին: Այս վարկերով Վրաստանի տնտեսական և ֆինանսական կարողությունը մեծացավ և այս երկիրը կարողացավ վերակառուցել իր ենթակառուցվածքները, ավարտին հասցնել նախագծերը և բարեփոխել վարչական թափանցիկության գործընթացը։
Վրաստանի արևմտամետ քաղաքականության բացասական հետևանքներից են այդ երկրի արտաքին պարտքի ավելացումը և տնտեսության կախվածությունը արևմտյան դրամավարկային և ֆինանսական շուկաներից, որոնք ցանկացած պահի կարող են նոր ճգնաժամի առաջ հայտնվել։ 2008 թվականից ի վեր Վրաստանի կողմից Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների խզումը Մոսկվայի և Թբիլիսիի միջև վերացրել է բազմաթիվ տնտեսական հնարավորություններ, հատկապես էներգետիկայի, տարանցման և առևտրի ոլորտներում:
Արևմուտքի հետ Վրաստանի սերտ կապերի պատճառով, 2000 թվականին այդ երկիրը դարձավ Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության անդամ, ինչը հետագայում դրական արդյունքներ ունեցավ Վրաստանի արտահանման և ներմուծման համար, բայց չնայած Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությանն անդամակցությանը, Թբիլիսին չկարողացավ ընդդիմանալ ԱՀԿ-ին Ռուսաստանի անդամակցությանը:
Քաղաքացիական ծառայությունների կենտրոններ ստեղծելով, Վրաստանի կառավարությունը կարողացավ ստեղծել արդյունավետ մեխանիզմ ողջ երկրում, որը աշխատատեղեր ստեղծելու և այլ ոլորտներում հիմնական ծառայություններ է մատուցում քաղաքացիներին: Այնուամենայնիվ հատկապես հեռավոր և լեռնային շրջաններում առկա խնդիրները շարունակվում են:
Պաշտոնական տվյալներով՝ Վրաստանում առողջապահական ծառայություններին հասանելիություն ունեցող քաղաքացիների ցուցանիշը 2005 թվականի 93 տոկոսից 2015 թվականին նվազել և կազմել է 86 տոկոս, իսկ գործազրկության մակարդակը շարունակում է բարձր մնալ: 2017 թվականին գործազրկության մակարդակը կազմել է13.9 տոկոս:
---
Վրաստանի տնտեսությունը դեռևս անկայուն է՝ չնայած արտադրական տեմպերի բարելավմանը։ ՀՆԱ-ն 2016 թվականին կազմել է 14,38 միլիարդ դոլար, իսկ 2017 թվականին՝ 15,16 միլիարդ դոլար։ Նրա մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ն 2016 թվականին 10,005 դոլարից 2017թ. հասել է 10,699 դոլարի: Սակայն տնտեսությունը դեռ չի հասել 1989 թվականի ՀՆԱ-ի մակարդակին: 2018 թվականի դեկտեմբերին Ազգային ժողովրդավարական ինստիտուտի (NDI) անցկացրած վերջին հարցման արդյունքում պարզվել է, որ հարցվածների 62 տոկոսն իրեն համարում է գործազուրկ, իսկ զբաղվածությունը մնում է հասարակության գերխնդիրը։
Մյուս կողմից, Վրաստանը, չնայած իր կենսաբազմազանությանը, փոքր կլիմայական պայմաններին և հարուստ մշակութային լանդշաֆտներին, բախվում է բնապահպանական լուրջ մարտահրավերների, քանի որ հողերի և անտառների դեգրադացումը, աղտոտումը և թափոնների կառավարումը հանգեցնում են կլիմայի փոփոխության և կենսաբազմազանության կորստի: 2018 թվականի մարտին գյուղատնտեսության նախարարությունը միաձուլվեց Շրջակա միջավայրի պահպանության նախարարության հետ, որի արդյունքում շրջակա միջավայրի պահպանության գյուղատնտեսության նախարարությանը վերապահվեց բնապահպանական մարտահրավերների նվազեցմանն ուղղված քաղաքականության պատասխանատվությունը: Այնուամենայնիվ, Վրաստանի բնապահպանական կառավարումը մնում է կախված օտարերկրյա ներդրումներից: Բնապահպանական առումով լուրջ հսկողություն չի սահմանվել Վրաստանում գործող ամերիկյան և եվրոպական ընկերությունների գործունեության նկատմամբ:
---
Սոցիալ-մշակութային ցուցանիշների առումով 2003թ. տեղի ունեցած Վարդերի հեղափոխությունից հետո, Վրաստանի բոլոր կրթական և համալսարանական կենտրոններից հանվեցին ռուսերեն տեքստերը և ռուսաց լեզվի ուսուցումը դպրոցներից ու համալսարաններից և դրանք փոխարինվեցին անգլերենով։ Վրաստանում արեւմտյան բուհերի զարգացումը, կրթաթոշակների ավելացումը, արևմտյան ֆիլմերի ցուցադրությունը և այլն, այդ երկրի արեւմտամետ քաղաքականության տարածվածության դրսևորումներից են։ Վրաստանում հակառուսական միջոցառումներից կարելի է նշել Վրաստանի ժամանակակից պատմության թանգարանում մեծ դահլիճի հատկացումը։ Թբիլիսիում «Հարյուր տարվա օկուպացիա» խորագրով ցուցահանդեսում 1918-ից 2008 թվականներին Ռուսաստանի քաղաքականությանն առնչվող բոլոր լուսանկարներն ու փաստաթղթերը ցուցադրվում են բացասական կողմնորոշմամբ:
Արտաքին քաղաքականության ոլորտում, Եվրամիության համաձայնագրից հետո, 2016 թվականի հուլիսի 1-ից Վրաստանի քաղաքացիների համար սկսվեց առանց վիզայի մուտքը ԵՄ երկրներ և Շենգենյան տարածք։ Վրաստանի եվրոպականացման գործընթացում այս հարցը խորհրդանշական մեծ նշանակություն ուներ Թբիլիսիի համար։ Իրականում, Թբիլիսիի տեսանկյունից, արտաքին քաղաքականության կարևորագույն իրադարձությունը ԵՄ-Վրաստան համաձայնագիրն է, որն ուժի մեջ է մտել 2016 թվականի հուլիսի 1-ից։ ԵՄ-Վրաստան համաձայնագրի շրջանակում լուրջ բարեփոխումներ իրականացնելու պարտավորություններ սահմանվեցին Թբիլիսիի համար՝ վիզաների ազատականացման և «Խորն ու համապարփակ ազատ առևտրի գոտու» միջոցով ԵՄ շուկա մուտք գործելու դիմաց։
---
Վրաստանի արևմտականացմանը զուգընթաց, անջատված շրջաններ Աբխազիան և Հարավային Օսիան ավելի ու ավելի մեծ կախվածություն ունեցան Ռուսաստանի Դաշնությունից, և Մոսկվան այդ շրջաններում հիմնեց ռազմակայաններ: Ժնևի միջազգային բանակցությունները, որոնք սկսվել էին 2008 թվականի վրաց-ռուսական պատերազմից հետո, ձախողվեցին։ Փաստորեն, Վրաստանի արևմտամետ քաղաքականությունը հանգեցրեց 2008 թվականի Հարավային Օսիայի պատերազմից հետո Թբիլիսիի դիվանագիտական հարաբերությունների խզմանը Ռուսաստանի հետ ։ Ավելի քան 13 տարի Վրաստանի արևմտամետ կողմնորոշումը ոչ միայն չի փոխել Մոսկվայի դիրքորոշումը Վրաստանի նկատմամբ, այլև մեծ վնաս է պատճառել այդ երկրի տարանցմանը, տնտեսությանը և էներգետիկային: Որոշ փորձագետներ, անդրադառնալով Ուկրաինայի դեմ Ռուսաստանի կատարած հարձակմանը,որը պատասխան քայլ է ՆԱՏՕ-ին Կիևի մերձենալուն, համոզված են, որ Մոսկվայի և Թբիլիսիի միջև լարվածությունը կարող է սրվել, եթե Վրաստանը շարունակի ՆԱՏՕ-ամետ քաղաքականություն վարել:
Վրաստանի կառավարությունների արեւմտամետ մոտեցումը երկրի տարածաշրջանային մարտահրավերների ամենակարեւոր գործոնն է։ Ռուսաստանը միշտ էլ ՆԱՏՕ-ի և ԱՄՆ-ի ներկայությունը Կովկասում համարել է սպառնալիք իր ազգային շահերի դեմ, իսկ Վրաստանը, որպես նրա հարևաններից մեկը, վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում եղել է մարտահրավեր այդ երկրի համար։
Գնահատելով Վրաստանի արևմտամետ քաղաքականությունը 2003 թվականից ի վեր, եվրասիական հարցերի փորձագետ, դոկտոր Ահմադ Քազեմին համոզված է, որ այս մոտեցումը ոչ միայն չի կարողացել վերականգնել Վրաստանի տարածքային ամբողջականությունը Աբխազիայում և Հարավային Օսիայում, այլև հանգեցրել է 2008 թվականի Ռուսաստան-Վրաստան պատերազմին և Մոսկվայի կողմից անջատողական շրջանների անկախության ճանաչմանը։
Քազեմին կարծում է, որ 2008թ.-ին տեղի ունեցած Հարավային Օսիայի պատերազմից հետո, Վրաստանում աճել է այն քաղաքացիների թիվը, որոնց համոզմամբ, Թբիլիսին ՆԱՏՕ-ամետ քաղաքականության վրա պնդելու փոխարեն, պետք է փորձի հավասարակշռված հարաբերություններ հաստատել ՌԴ-ի և ԵՄ-ի հետ և առաջնահերթություն տալ տարածաշրջանային համագործակցությանը։