Վրաստանի արևմտամետ կողմնորոշման հետևանքների քննարկումը (8)
Ապրիլ 11, 2022 04:23 Asia/Tehran
Այս հաղորդաշարի շրջանակներում ամեն շաբաթ քննարկում ենք Վրաստանի զարգացումները՝ սկսած Վարդերի հեղափոխությունից մինչև ներկա ժամանակները։ Այս թողարկման ընթացքում հակիրճ կանդրադառնանք Իրանի Իսլամական Հանրապետության հետ Վրաստանի հարաբերություններին ։
Վրաստանի Հանրապետության անկախացումից առայսօր այս երկրի և Իրանի Իսլամական Հանրապետության հարաբերությունները տարբեր փուլերում՝ կարելի է բաժանել մի քանի ընդհանուր մասերի: Երկու երկրի հարաբերությունների առաջին մասը հիմնված է քաղաքական և տնտեսական իրողությունների վրա, իսկ երկու երկրների հարաբերությունները, առանց հաշվի առնելու միջազգային կառուցվածքն ու դերակատարները հիմնված են ազգային հարաբերությունների և ազգային շահերի վրա։ Հարաբերությունների երկրորդ մասը համապատասխանում է երկու երկրների քաղաքականության գաղափարախոսությանը, որի վրա ազդում են քաղաքական գործոններն ու գաղափարական փոփոխությունները։
Վրաստանը, որպես Հարավային Կովկասի երկրներից մեկը, գտնվում է Իրանի մերձակա տարածքում։ Վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում երկու երկրների հարաբերությունների վրա ազդել են միջազգային համակարգի կառուցվածքը, տարածաշրջանային և արտատարածաշրջանային տարբեր դերակատարների մրցակցությունը, Իրանի և Վրաստանի կառավարությունների որդեգրած տարբեր քաղաքականությունները և այն բախվել է բազմաթիվ վերելքների ու վայրէջքների հետ: Կարծես թե Կովկասում Իրանի և Վրաստանի որդեգրած արտաքին քաղաքականությունը չի հիմնվել երկարաժամկետ քաղաքականության վրա և տարբեր ժամանակաշրջաններում ենթարկվել է տարբեր փոփոխությունների։
Ամեն անգամ, երբ երկու երկրների հարաբերությունների զարգացումը հիմնված էր տնտեսական համագործակցության ընդլայնման վրա, Վրաստանի և Իրանի հարաբերությունների ձևն ու կառուցվածքը համարվում էր հաջողված, իսկ հարաբերությունները ինքնաբերաբար աճում էին։ Իսկ երկու երկրների տնտեսական հարաբերությունների համերաշխությունն ու ընդհանուր ուղին ավելացրել է հարաբերությունները և տարածվել տնտեսական, մշակութային և քաղաքական այլ ոլորտներում։ Բայց երբ առաջ են եկել քաղաքական և գաղափարական առաջնահերթությունները, հարաբերությունների ձևավորման գործընթացը նվազման միտում է ունեցել և հասել է ամենացածր մակարդակների։
Թեհրանի համալսարանի դասխոս Բահրամ Ամիր Ահմադյանը կարծում է.«Իրան-Վրաստան հարաբերություններում, մշակութային և արժեքային ընդհանրություններից բացի, հաշվի են առնվում նաև ազգային շահերն ու տարածաշրջանային իրողությունները։ Իրանի և Վրաստանի քաղաքական և տնտեսական հարաբերությունները պետք է գնահատվեն երկու բաղադրիչների հիման վրա, և երբ այս երկու տարբերակներն առաջանան, նկատվում են բազմաթիվ վերելքներ և վայրէջքներ»:
Վրաստանի վարդերի հեղափոխությունը տեղի ունեցավ 2003 թվականին, և Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը Միխայիլ Սահակաշվիլիի կառավարությունը ճանաչելուց բացի, օրակարգում դրեց` հարևան երկրների հետ հարաբերությունները զարգացնելու և ամրապնդելու հարցը։ Սաակաշվիլիի և նրան ուղեկցող պատվիրակության այցը Իրան 2004 թվականին և երկու երկրների միջև համագործակցության մի շարք փաստաթղթերի ստորագրումը բեկումնային էին հարաբերությունների զարգացման և ապագայի տեսլականի համար։
Երկու երկրների միջև էլեկտրաէներգիայի փոխանակման մասին համաձայնագիրը ևս մեկ քայլ էր։ 2006 թվականի նոյեմբերին երեք երկրների նախարարների միջեւ համաձայնագիր է ստորագրվել Իրանից Հայաստանի տարածքով Վրաստան էլեկտրաէներգիա փոխանցելու վերաբերյալ։
Իրանի և Վրաստանի միջև ապրանքաշրջանառության ծավալը 2000 թվականի 12 միլիոն դոլարից 2011 թվականին հասել Է շուրջ 67 միլիոն դոլարի և Իրանի արտահանման մեծ մասը եղել է դեպի Վրաստան։
Սպահանի Ֆերեյդունշահր քաղաքում ծագումով վրացիների առկայությունը, որոնք Իրան են տեղափոխվել Սեֆյանների ժամանակաշրջանից վկայում է վաղ ժամանակներում Իրանի և Վրաստանի միջև առկա կապերի մասին։ Սահակաշվիլիի կառավարության իշխանության գալուց ի վեր, մեծ ջանքեր են գործադրվել ավելի մեծ աջակցություն ցուցաբերելու վրացական ծագումով իրանցիներին՝ որպես վրացական փոքրամասնություն: 2004 թվականին Թեհրան կատարած այցի ընթացքում Սահակաշվիլին այցելել է նաև Սպահանի Ֆերեյդունշահր քաղաքը և մոտիկից ծանոթացել վրացական ծագումով իրանցիների կյանքին։ Սա հանգեցրել է երկու երկրների կապի և ժողովուրդների միջև հարաբերությունների խորացմանը:
***
Ընդհանրապես երբ խոսքը վերաբերում է Իրան-Վրաստան հարաբերություններին, չի կարելի անտեսել երկու երկրների պատմական նախադրյալները։ Նախապատմություն, որը խորը կապեր է ստեղծել երկու երկրների միջև, և եթե չլիներ Խորհրդային Միությունը, իրանցիների և վրացիների միջև ինքնության և քաղաքակրթական կապն ավելի մեծ կլիներ: Այս կապը պայմանավորված է նրանով, որ վրացիները հիմնականում հայտնի են որպես իրանական էթնիկ խմբերից մեկը։ Իրանի պատմության որոշ հատվածներում շատ վրացիներ դեր են խաղացել Իրանում, ինչն ուղղակիորեն կարելի է վկայակոչել Սեֆյանների և Ղաջարների ժամանակաշրջաններին: Իրանի պատմության մեջ բազմաթիվ վրացի կառավարիչներ են եղել, որոնք Ղաջարյանների ժամանակաշրջանում եղել են իրանական կառավարության քաղաքական կառուցվածքի փոքր մասը։ Դա միայն քաղաքական ոլորտում չէր, և շատ ճարտարապետներ, արվեստագետներ, գրողներ և բանաստեղծներ Իրանի պատմության մեջ վրացական արմատներ ունեն։ Վրացի որոշ մտավորականներ և գրողներ նույնպես հետևել են երկու երկրների միջև այս պատմական կապին, ինչպես, օրինակ, իրանագետ, լեզվաբան, Իրանում Վրաստանի առաջին դեսպան Ջամշիդ Գյունաշվիլին:
Այս պատմական կապի և լավ հարաբերությունների կարևոր ազդեցություններից մեկը, որը հաստատվել էր Վրաստանի ստեղծման սկզբից, Իրանի Իսլամական Հանրապետության հարգանքն ու պաշտպանությունն էր Վրաստանի տարածքային ամբողջականության նկատմամբ։ Իրանի և Ռուսաստանի միջև քաղաքական հարաբերությունները դիտարկելով որպես երկու ռազմավարական տարածաշրջանային դաշնակիցներ՝ Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը 1991 թվականին Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի Վրաստանից անջատման ժամանակ , ինչպես նաև 2008 թվականին Վրաստան-Ռուսաստան պատերազմի ժամանակ և չնայած Ռուսաստանի աջակցությանը երկու այդ անջատված շրջաններիվ, Իրանը պաշտոնապես չճանաչեց այդ շրջանները և պաշտպանեց Վրաստանի տարածքային ամբողջականությունը։
Երկու երկրների հարաբերությունների մյուս կարևոր հարցերից են 2006 թվականին Էներգետիկ ճգնաժամի ժամանակ Իրանից Վրաստան գազի տեղափոխումը։ Իրան-Վրաստան հարաբերությունները հասել են այն աստիճանի, որ առևտուրն ու զբոսաշրջությունը ընդլայնելու նպատակով երկու երկրների միջև վիզաները չեղարկվել են։ Նույնպես կարող ենք անդրադառնալ Իրան-Վրաստան համագործակցությանը Պարսից ծոց-Սև ծով տարանցիկ միջանցքի ստեղծման գործում։ Իրանցիների մեծ ներկայությունը Վրաստանում ճանապարհորդության, առևտրի և գույքի գնման համար նույնպես հաստատում է այս պատմական կապը, սակայն երկու երկրների հարաբերությունները չի կարելի զերծ համարել միջազգային հիմնական մոտեցումներից և ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի դերից։ Հատկապես Իրանի դեմ արևմտյան ճնշող պատժամիջոցների պատճառով Իրան-Վրաստան հարաբերությունները տարբեր վերելքներ ու վայրէջքներ են ապրել։ Իսկ Թրամփի վարչակազմի գործողությունների ազդեցության տակ երկու երկրների հարաբերությունները հասան ամենացածր մակարդակին։
Իրականում, ատլանտիստական մոտեցումը ստիպել է Վրաստանին զգուշավոր լինել Իրանի հետ հարաբերություններում, հատկապես տնտեսական և բանկային ոլորտներում։ Սա այն դեպքում, երբ Իրանի հետ հարաբերությունների զարգացումը մշտապես կարևորվել է Վրաստանի ժողովրդի կողմից։