Воқеияти талхи кӯмакҳои Ғарб: Тақвияти нухбагони сиёсӣ ва тасбити нобаробарӣ

Порс-Тудей. Кӯмакҳои рушди Ғарб ба ҷомеаҳои фақир бо тасбити нобаробарии иҷтимоӣ ба зуҳури табақаҳои сиёсӣ ва иқтисодии вобаста мунҷар шудаанд.

Кӯмакҳои рушдӣ бо ҳадафи коҳиши фақр ва нобаробарӣ тарроҳӣ мешаванд, аммо таҷрибаи бисёре аз кишварҳои дарёфткунанда нишон медиҳад, ки ин манобеъ дар амал ҳамеша ба гурӯҳҳои осебпазир намерасанд.

Ба гузориши “Порс-Тудей”, дар бархе мавридҳо кӯмакҳо ба бозтавлиди нобаробарӣ, тақвияти нухбагони наздик ба қудрат ва шаклгирии табақае вобаста ба манобеи хориҷӣ мунҷар шудаанд.

Кӯмакҳои тавсеаӣ - абзори адолат ё омили шикоф?

Кӯмакҳои тавсеаии ирсолӣ аз сӯи ниҳодҳои байналмилалӣ ва кишварҳои рушдёфта ба кишварҳои фақир ва дар ҳоли рушд дар сатҳи назарӣ, абзоре барои коҳиши фақр, иртиқои хадамоти умумӣ ва ислоҳи нобаробариҳои сохторӣ дар кишварҳои камдаромад ҳастанд. Ин кӯмакҳо метавонанд дастрасӣ ба омӯзиш, саломат, зерсохт ва амнияти ғизоиро беҳбуд бахшанд ва дар шароити буҳронӣ нақши ҳаётӣ ифо кунанд.

Бо ин ҳол, адабиёти иқтисоди сиёсати рушд нишон медиҳад, ки кӯмакҳои мазкур ҳамеша осори мусбат ва хунсоро надоранд. Яке аз муҳимтарин интиқодҳо ин аст, ки ҷараёнҳои бузурги молии хориҷӣ, агар дар бистари ниҳодии як кишвари заиф ворид шаванд, метавонанд ба тамаркузи манобеъ дар дасти нухбагони сиёсӣ, шаклгирии шабакаҳои фасоду ронтӣ ва ташдиди нобаробарии иқтисодӣ мунҷар шаванд. Инҷост, ки пурсиши аслӣ матраҳ мешавад: оё ин кӯмакҳо дар амал ба коҳиши нобаробарӣ кӯмак мекунанд ё нохоста онро бозтавлид мекунанд?

Чаро кӯмакҳои тавсеаӣ метавонанд нобаробарии иқтисодиро ташдид кунанд?

1. Тамаркузи манобеъ дар дасти нухбагони сиёсӣ ва иқтисодӣ 

Дар бисёре аз кишварҳои дарёфткунандаи кӯмак, давлатҳо ва ниҳодҳои иҷроӣ зарфияти ниҳодии маҳдуд доранд. Дар чунин шароит, тақсими кӯмакҳои хориҷӣ аксаран аз каналҳое убур мекунад, ки таҳти назорати нухбагони сиёсӣ, бюрократӣ ё низомӣ ҳастанд.

Пажӯҳишҳои Бонки Ҷаҳонӣ ва Созмони ҳамкорӣ ва рушд нишон медиҳад, ки кӯмакҳо дар ин кишварҳо ба таври номутаносиб ба манотиқе мерасанд, ки аз назари сиёсӣ ё амниятӣ барои давлатҳо ва аҳдофгузорон аҳамияти бештар доранд, на ҳатман ба фақиртарин гурӯҳҳо. Ин раванд боиси дастрасии бештари нухбагони маҳаллӣ ба манобеъ, қарордодҳо ва фурсатҳо мешавад. Илова бар ин тақсими даромад ба нафъи гурӯҳҳои наздик ба қудрат тағйир мекунад. Натиҷа равшан аст: шикоф миёни марказ ва манотиқи ҳошия ташдид мегардад.

Аз манзари иқтисоди сиёсӣ, мушкили аслӣ ин аст, ки кӯмакҳо вориди сохторҳое мешаванд, ки посухгӯии демократии заиф доранд, шаффофияти молӣ маҳдуд буда ва тақсими қудрат нобаробар аст. Дар чунин шароит, кӯмакҳо ба ҷойи ислоҳи сохтор, дар ҳамон сохтори нобаробар ҷазб мешаванд ва ҳатто онро тасбит мекунанд.

2. Шаклгирии "табақаи вобаста ба кумаки хориҷӣ" 

Яке аз паёмадҳои камтар дидашудаи кӯмакҳои дарозмуддат, эҷоди табақае аст, ки маишат ва мавқеияти иҷтимоии он ба идомаи кӯмаки хориҷӣ вобаста аст. Афроде монанди мудирони тарҳҳои байналмилалӣ, кормандони созмонҳои мардумии дохилӣ ва байналмилалӣ, мушовирон, воситаҳо ва паймонкорони марбут ба кӯмакҳо аз ҷумлаи ин гурӯҳҳо ҳастанд. Ин афрод одатан даромаде ба маротиб болотар аз миёнгини ҷомеа доранд, бинобар ин сабки зиндагӣ ва манофеашон аз аксарияти ҷомеа ҷудо мешавад ва ангезае барои ислоҳоти сохторӣ, ки мумкин аст ҷараёни кӯмакро коҳиш диҳад, надоранд. Дар адабиёти рушд, ин падида ба унвони Aid Elite ё Aid-dependent Class шинохта мешавад.

3. Нобаробарии минтақавӣ ва шаҳрӣ–деҳотӣ 

Кӯмакҳои рушдӣ аксаран дар манотиқи шаҳрӣ, пойтахтҳо ё манотиқи дорои дастрасии идорӣ тамаркуз меёбанд. Иҷрои тарҳҳо дар манотиқи дуртар пурхарҷтар ва пурхатартар аст ва ҳамин амр боиси саҳми бештари шаҳрҳои бузург аз манобеъ ва ташдиди шикофи минтақаӣ мегардад. Мутолеаҳои таҷрибӣ нишон додаанд, ки ин улгу дар кишварҳое бо муноқишаи дохилӣ ё давлатҳои заиф, бисёр пуррангтар аст.

Таъсири тазриқи кӯмакҳои тавсеаӣ ба Афғонистон

Ба таври мисол Афғонистон яке аз бузургтарин дарёфткунандагони кӯмакҳои тавсеаии хориҷӣ дар ду даҳаи ахир будааст. Аммо бо вуҷуди ин ҳаҷми азими кӯмак, нобаробарии даромадӣ коҳиши маънодоре наёфт, иқтисод ба шиддат ба кӯмаки хориҷӣ вобаста шуд ва шабакае аз нухбагони сиёсӣ ва амниятӣ шакл гирифт. Бархе гузоришҳо нишон медиҳанд, ки бахши бузурге аз кӯмакҳо дар Кобул ва чанд шаҳри бузург тамаркуз дошт ва ба тақвияти як табақаи маҳдуди шаҳрӣ мунҷар гашт. Дар муқобил, манотиқи деҳотӣ ва ақшори фақир саҳми андаке аз манофеи пойдор бурданд.

Таъсири тазриқи кӯмакҳои тавсеаӣ ба Миёнмор

Дар Миёнмор кӯмакҳои тавсеаӣ бо тамаркуз бар демократиясозӣ, ҷомеаи маданӣ ва ҳуқуқи аққалиятҳо тарроҳӣ шудаанд. Аммо бархе пажӯҳишҳо нишон медиҳанд, ки дастрасӣ ба кӯмакҳо умдатан дар ихтиёри нухбагони шаҳрӣ ва қавмии хос будааст ва манотиқи ҳошияӣ ва аққалиятҳои ғайрисиёсӣ камтар баҳра бурдаанд. Дар ҳақиқат кӯмакҳо нохоста ба бозтавлиди нобаробариҳои қавмӣ ва минтақаӣ кӯмак кардаанд. Пас аз кудатои 2021, ин шикофҳо ҳатто ошкортар шуданд ва нишон доданд, ки кӯмакҳои хориҷӣ натавонистанд пояҳои иқтисодии фарогир эҷод кунанд.

Кӯмакҳои тавсеаӣ дар бистари ниҳодии заиф, аксаран ба бозтавлиди нобаробарии иқтисодӣ, тақвияти нухбагони сиёсӣ ва шаклгирии табақаҳои вобаста мунҷар мешаванд. Таҷрибаи Афғонистон ва Миёнмор нишон медиҳад, ки бидуни ислоҳи сохторҳои қудрат, шаффофият ва посухгӯӣ, кӯмакҳо ба ҷойи коҳиши шикофҳо, онҳоро тасбит мекунанд.