Diplomatik krizis we geosyýasy dartgynlyk; Russiýa-Azerbaýjan gatnaşyklarynyň geljegi näbellilikde
Russiýa bilen Azerbaýjanyň arasyndaky gatnaşyklar soňky ýyllarda diplomatik we geosyýasy krizislerden başga-da ikitaraplaýyn gatnaşyklary we Kawkaz sebitini näbellilige salýan agyr dartgynlylyk tapgyryna gadam basdy.
Bu dartgynlyk esasanam azerbaýjan Respublikasynyň ýolagçy uçarynyň heläkçiliginden soň hasam güýçlendi. Şu wagta çenli iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklar "strategiki hyzmatdaşlar" hökmünde tanalýardy, emma indi açyk gapma-garşylyk, metbugat we howpsuzlyk jedelleri tapgyryna gadam basdy.
Pars Today -iň habaryna görä, dartgynlygyň kökleri Kawkazyň çylşyrymly taryhyna degişlidir. Russiýa 19-nji asyrda Azerbaýjan Respublikasyny öz imperiýasyna birikdirmek bilen syýasy we medeni dartgynlyga başlady. Sowet döwründe Azerbaýjan Respublikasy Moskwa üçin esasy energiýa nokady bolupdy, emma garaşsyzlykdan soň Garabag söweşleri we Russiýanyň Ermenistana goldawy gatnaşyklaryň dartgynlaşmagyna sebäp boldy.
Bu jedeller, 2020-nji ýylda geçirilen ikinji Garabag söweşinden soňky wakalar we Russiýanyň passiw özüni alyp barşy bilen Bakuwyň Russiýa bolan ynamsyzlygyny güýçlendirdi. Bu tendensiýa Bakuwy Türkiýe we sionist režim ýaly täze hyzmatdaş gözlemäge iterdi. Täze krizis, hususan-da, 2023-nji ýylyň dekabrynda Embraer 190 ýolagçy uçarynyň heläkçiliginden soň başlandy, şol ýerde 7 rus raýaty bilen birlikde 38 adam öldi.
Bu waka üçin Azerbaýjan Respublikasy Russiýany jogapkär hasaplaýar, emma Moskwa jogapkärçiligi kabul etmedi. Bu waka, Azerbaýjanyň iki raýatynyň Russiýanyň tussaghanalarynda şübheli ölümi bilen birlikde dartgynlygy güýçlendirdi. Muňa jogap hökmünde Baku Russiýanyň ilçisini çagyrmak we rus raýatlaryny iki taraplaýyn tussag etmek ýaly berk çäreleri gördi.
Bu krizisler, Azerbaýjan Respublikasyň daşary syýasatynda düýpli üýtgeşmeleri görkezýär. Bu ýurduň Günbatara ýakynlygy we Türkiýe, sionist režim we Ukraina bilen hyzmatdaşlygy Bakuwyň Russiýa garaşlylygyny azaltmak isleýändigini görkezýär.
Şol bir wagtyň özünde, Russiýa bilen Azerbaýjan Respublikasyň arasyndaky güýçli metbugat we medeni gapma-garşylyk soňky diplomatik köprüleri weýran etdi. Russiýa Bakuwy Kawkazda durnuksyzlyk döretmekde aýyplaýar, Azerbaýjan Respublikasy bolsa Moskwany öz raýatlarynyň hukuklaryny äsgermezlik etmekde aýyplaýar.
Bu dartgynlyk diňe iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklara garşy çykman, Günorta Kawkazdaky güýç deňagramlylygyny düýpli üýtgedip biler. Rus-Azerbaýjan Respublikasy gatnaşyklarynyň geljegi, Moskwanyň täsirini gaýtadan dikeltmekde we Bakuwyň Günbatar we Russiýa bilen gatnaşyklaryň arasynda deňagramlylygy saklamak ukybyna bagly bolar.