Meryem Mirzahani’nin vefatı üzerine

İranlı seçkin bayan matematik dehası Meryem Mirzahani henüz 40 yaşındayken yakalandığı kanser hastalığı sonucu Amerika’da hayata gözlerini yumdu. Bu büyük bilgin insana Allah’tan rahmet dileyerek yaşamını kısaca gözden geçirmek istiyoruz.

“Matematiğe zaman ayırdıkça, daha çok heyecanlandım”

Bu cümle matematik dehası Meryem Mirzahani’nin facebook sayfasında yazdığı son notu oldu. İranlı bayan matematik bilgini hala karmaşık matematik ve geometri problemlerini çözmekle uğraştığı bir sırada haber ajansları şaşkınlık içinde bu büyük bilginin ölüm haberini yayımladı.

3 Mayıs 1977 tarihinde dünyaya gelen Meryem Mirzahani çocukluk çağını şöyle anlatıyor: Ben İran’da doğdum ve büyüdüm ve çok neşeli bir çocukluk çağını geride bıraktım. Bizim ailede hiç kimse bilim adamı değildi. Ancak ben, matematik ve genelde bilime çok ilgi duyan ağabeyimden bir çok şey öğrendim. O dönemde bayanlara bağımsız olmaları ve kendi zevklerinin peşinden gitmeleri tavsiye edilir. hatırlıyorum da, o dönemde İran TV kanalları Mary Kuri ve Helen Kler gibi seçkin bayan şahsiyetlerin hakkında programlar yayımlıyordu. Ben işini ciddiyetle yapan insanları her zaman takdirle karşılıyordum. Ama buna karşın her zaman yazar olmayı hayal ediyor ve çeşitli romanları okuyarak boş zamanlarımı değerlendiriyordum. Daha sonraları matematik yarışlarına girdim ve matematiğe olan ilgin günden güne artmaya başladı.

Meryem Mirzahani Tahran’ın Ferzanegan lisesine devam ettiği yıllarda 1994  Hong Kong ve 1995 Kanada matematik olimpiyatlarında altın madalya kazandı. mirzahani aynı yılda tam not almayı başaran ilk İranlı öğrenci olarak da ödüllendirildi. Mirzahani ayrıca İran’ın matematik olimpiyat takımına girmeyi başaran ilk kız öğrenciydi. Yine Mirzahani İran’ın matematik olimpiyatlarında altın madalya kazanan ve iki yıl art arda dünya çapında altın madalya kazanan ve ayrıca uluslararası matematik olimpiyatlarında tam not alan ilk öğrenciydi.

Meryem Mirzahani parlak yetenekler lisesini bitirdikten sonra Tahran Şerif teknik üniversitesine girdi. Mirzahani o günleri şöyle anlatıyor: bir çok samimi arkadaşım vardı, onlar da matematiği seviyordu ve eğitim yıllarımı heyecanlı hale getirip ilham kaynağı oluyordu. Ben eğitimime devam etmek için Harvard üniversitesi gittim ve orada prof. Mc Molen gözetiminde çalıştım ve matematiğin çeşitli dallarına ilgi duymaya başladım. O dönemde üniversitelerde matematik kürsülerinde bayanlara pek sıcak bakılmıyordu. Gerçi bana karşı ilgisiz değildiler ve her zaman onların lutfündan yararlandım, ama hala ideal konuma çok uzaktayız.

Meryem Mirzahani 2004 yılında Harvard üniversitesinde Fields ödüllü prof Mc. Molen gözetiminde doktora derecesini aldı. O günlerde ve 2005 yılında Meryem Mirzahani Amerika’da ilk 10 matematik dehası olarak takdire layık görüldü. Mirzahani Amerika matematikçiler derneğinden 2013 yılında ödül kazandı ve 2014 yılında da Fields madalyasına layık görüldü.

Meryem Mirzahani 1 Eylül 2008 tarihinden itibaren de Stanford üniversitesinde öğretim üyesi ve araştırmacı olarak çalışmaya başladı ve ondan önce de Prinstone üniversitesinde ders verdi.

Meryem Mirzahani duygularını şöyle anlatıyor: bazen kendimi büyük bir ormanın içinde ve nereye gittiğini bilmeyen biri gibi hissediyorum, ama bir yolunu bulup bir tepenin üzerine çıkıyorum ve oradan her şeyi daha net görebiliyorum. O sırada yaşadıklarım gerçekten heyecan verici.

Meryem Mirzahani’den ağır bir işin sonunda bir ödül veya mükafat almaktan daha önemli olarak neyi düşündüğü sorulduğunda ise şöyle diyor: Kuşkusuz en mutlu edici olay, Hah!! Dediğin andır, o anda yeni bir şeyi bulma ve keşfetme şevki ve coşkusunu hissediyorsun, yüksek bir tepenin üzerinde durduğunu ve ufku tam gördüğünü hissediyorsun. Gerçi çoğu zaman matematik işi benim için uzun bir süre bir dağa tırmanmakta olan biri gibi bir his yaratıyor, üstelik gittiğim yolu daha önce hiç kimse ayak basmamış ve hatta yolun sonunda bir ufuk de görünmüyor.

Meryem Mirzahani 2009 yılında matematikte yeni bulguları yüzünden Blumental ödülünü kazandı. Amerika matematikçiler derneği Mirzahani’nin bu ödülü kazanması dolaysıyla yayımladığı bildirisinde bu önemli matematik ödülünü kazanmasının sebebini istisna yaratıcılığı ve doktora tezinde kullandığı yeni teknikler ve harika yenilikçiliği şeklinde açıkladı.

Meryem Mirzahani 2014 yılında Fieldz madalyasını kazandı. bu ödül dünya matematik ödülleri arasında en yüksek ödüldür ve her dört yılda bir, 40 yaşın altındaki en seçkin bilginlere verilir. Bu ödülden matematik nobeli şeklinde söz edilir. Mirzahani ilk kadın ve ilk İranlı matematikçi olarak bu ödülü kazanmayı başardı.

Meryem Mirzahani matematikçilerin arasında ufaklık ama asi ve evcilleştirilemeyen bir bilgin olarak ün yapmıştı, nitekim en zorlu meselelerin üzerinde büyük bir inatla giderdi. Mirzahani’nin doktora tezindeki hocası prof. Mc Molen, ortada matematik söz konusu ise Mirzahani pervasızca üzerine gider, diyor.

Meryem Mirzahani sarsılmaz bir özgüveni vardı, ama aynı zamanda alçak gönüllü bir insandı. Mirzahani’den zorlu bir problemin çözümünde katkı payı sorulduğunda ise şöyle dedi: eğer samimi olacaksak, pek fazla payım olduğunu düşünmüyorum.

Ancak buna karşın diğer matematik bilginleri Mirzahani’nin çalışmalarını büyük bir takdirle karşılıyor. Şikago’da yaşayan Mirzahani’nin mesai arkadaşı Alex Skin şöyle diyor: Meryem’in doktora tezinin konusu çok ilginçtir ve bence matematik ders kitaplarının müfredatı olarak kullanılması gerekir.

Benson Fareb adında diğer matematik bilgini de Meryem Mirzahani’nin çalışmalarını küresel ödüllere layık olan çalışmalar şeklinde değerlendiriyor.

2013 yılında Simons araştırmacı ödülünü kazanan 13 kişilik listenin içinde İranlı seçkin matematikçi Meryem Mirzahani’nin de adı yer aldı. Mirzahani bu ödülü geometri dalında yaptığı önemli bir çalışmanın sonucunda almayı başardı.

Fields madalyası ödülü komisyonu Meryem Mirzahani’yi şöyle anlatıyor: Mirzahani matematiğin çeşitli alanlarında geniş tekniklere musallat olan ve eşsiz bir kombinasyon yapan ve teknik gücü ve idealistliği ve derin merakı ve geniş bakışı eşsiz sayılan bir bilgindir. Komisyon tüm bu özellikleri yüzünden Meryem Mirzahani’yi Fields madalyasına layık görerek bu ödülü İranlı seçkin bayan matematik dehasına vurdu.

Fields madalyası, bir matematikçinin hayal edebileceği en büyük ödüldür. Zaten bu ödülü kazandıktan sonra Meryem Mirzahani’nin adı dünya haber ajanslarında geçmeye başladı ve Washington Post ve The Guardian gibi dünyanın önde gelen gazeteleri Mirzahani ile röportaj yapmak için sıraya girdi. Dünya medyası bundan sonra Meryem Mirzahani’den matematik dehası ve hatta mitolojisi şeklinde söz etmeye başladı.

“Mirzahani yeni iletişim yollarını bulmakta fevkaladedir. Mirzahani sade bir örnekten çok hızlı bir şekilde derin bir tezin tam sonucuna varabilir”

Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani Ağustos 2014’te facebook sayfasında yayımladığı mesajından Meryem Mirzahani’yi Fields madalyasını kazandığı için kutladı.

Cumhurbaşkanı yardımcısı ve İAEK Başkanı Ali Ekber Salihi de Meryem Mirzahani’yi dünyanın en büyük matematik ödülünü kazanması dolaysıyla kutladı.

İranlı bilgin Cafer Niuşa, bir eserinde çözdüğü bir problemin sonunda Dr. Meryem Mirzahani hakkında şöyle diyor:

Seçkin ve yetenekli eski öğrenci ve yeni büyük ve genç hocayı, bayan Dr. Meryem Mirzahani’yi anmak istiyorum. Meryem Mirzahani 1993 yılında Tahran Ferzanegan lisesine devam ediyordu. Bendeniz de orada geometri dersi veriyordum ve bu problemi de öğrencilerin yeteneğini sınamak için onlara soruyordum. Bana sunulan tek çözüm yolu şu çözüm yoluydu ve bunu bayan Mirzahani has bir zarafetle ve şairane bir tarzda çözdü. Kendisine başarılar dilerim.

Meryem Mirzahani’yi dünyanın en büyük matematik bilginleri ile karşılaştırmak gerekir. Kuşkusuz Mirzahani’nin matematik üzerinde yazdığı eserleri uzun yıllar tartışılacak ve dünya matematik çevrelerinde konuşulacaktır. Ancak ne var ki bugün matematik dünyası bu büyük bilgini kaybetmenin acısını yaşıyor.