Эрон бўйлаб саёҳат (101)
Табриз шаҳридаги саёҳатимиз давомида Табризнинг бошқа диққатга сазовор жойлари билан танишамиз.
Дўстлар, бугунги дастуримизнинг биринчи қисмида биз билан бирга гўзал Табриз шаҳрининг энг машҳур ва муҳим кўнгилочар марказларидан бири "Эл Гули" ёки "Шаҳ Гули Парк"га ташриф буюрқмиз. Тарихий ва сайёҳлик аҳамияти юқори бўлган ушбу кўнгилочар мажмуанинг тарихи Оққуюнлилар даврига бориб тақалади.
Эл Гули Табризнинг энг муҳим диққатга сазовор жойларидан бири ва кўнгилочар мажмуаси ҳисобланади, у ушбу шаҳарнинг жануби-шарқида ва тепалик ҳудудида жойлашган. Бу сайр қилиш жойи кўплаб қадимги Эрон боғлари шаклида бўлиб, у ҳовуз (кўл) ва катта боғ ва баланд дарахтлар ўртасида жойлашган Колаҳ Феранги саройи (Эл Гули саройи) дан иборат. Ушбу диққатга сазовор жойларга қўшимча равишда, Эл Гули боғида кафелар, ресторанлар, кўча дўконлари, дўконлар тармоғи ва болалар ўйин майдончалари каби бошқа диққатга сазовор жойлар мавжуд. Бундан ташқари, Эл Гули мажмуаси яқинида кўплаб меҳмонхоналарнинг мавжудлиги ушбу курортнинг жозибадорлигини оширдаи.
Эл Гули Парк ҳовузи ёки кўли бу катта ва ажойиб сайрнинг асосий қисмларидан бири бўлиб, бутун мажмуага ўзгача гўзаллик бахш этган. Ўзининг катталиги туфайли Эл Гули (Шаҳ Гули) кўли деб ҳам аталадиган бу ҳовуз 5,5 гектар майдонга эга ва 720 000 куб метргача сувни сиғдира олади. Кўлнинг ўлчами 200 х 200 метр бўлиб, Эл Гули боғининг ўртасида жойлашган марвариддек порлайди. Ҳовузнинг чуқурлиги унинг энг чуқур қисмида 12 метрга етади, лекин шарқий бурчакда бу чуқурлик 3 дан 6 метргача ўзгариб туради. Албатта, илгари ҳовуз каттароқ ўлчамларга эга эди, аммо ҳозир атрофида боғлар мавжудлиги сабабли унинг ўлчамлари камайди. Кўл суви Лиқвон дарёсининг бир тармоғидан таъминланади ва унга кўлнинг жануби-шарқидан кичик сой бўлиб қуйилади. Қолаверса, кўл олдидаги тепаликдан оқиб ўтадиган сунъий шаршараларнинг суви ҳам охиридаги ҳовузга оқиб тушади. Эл Гули ҳовузи, бошқа Эрон боғларидаги ҳовуз каби, унинг марказида Колаҳ Феранги саройи бор.
Эл Гули саройи ёки Колаҳферанги саройи саккиз бурчакли ва икки қаватли бино. Бу сарой Табриз шаҳрининг рамзларидан бири саналади ва унинг тарихи Оққуюнлилар даврига бориб тақалади. Устида кичик гумбазли, олмос шаклидаги гўзал иншоот, Қожар даврининг охиригача сарой шаҳзодалари учун сайр қилиш макони бўлган бўлса, бугунги кунда у сайёҳлар ва одамларни кутиб оладиган ресторан ва залга айланган. Бу гўзал икки қаватли қаср кўлнинг жанубий томонидан кўча орқали боғнинг бошқа қисмлари билан боғланган ва Шаҳ Гули ҳовузидаги ярим оролдек ажралиб туради.
Бу манзарали боғ Эроннинг миллий ёдгорликлари рўйхатида 1387-йилнинг 27-баҳманида Эл Гули саройи мавжудлиги сабабли 24774 рақами билан рўйхатга олинганини билиш ўринлидир.
Азиз дўстлар, келинг, Табриз шаҳрининг тарихий ва сайёҳлик жойларидан ўтиб, бу шаҳар атрофидаги ажойиб диққатга сазовор жойларга етиб борайлик. Табриз атрофидаги “Қандавон” номли тарихий ва бетакрор қишлоқлардан бирига ташриф буюришни маъқул топдик. Номи Эрон миллий ёдгорликлари рўйхатига киритилган дунёдаги учта қояли қишлоқларидан бири. Қандавон тарихий-маданий қишлоғи Табриз шаҳридан эллик километр жануби-ғарбда ва Эско шаҳридан 22 километр жануби-шарқда, Саҳанд тоғи этагида жойлашган.
Қандавон қишлоғини зиёрат қилиш учун Табриздан Эско шаҳрига кўчиб ўтамиз. Ям-яшил водийдан дарё оқиб ўтиб, тарихий Қандавон қишлоғи жойлашган Саҳанд тоғли ҳудудига етиб борамиз. Ушбу қишлоқдаги уйларнинг меъморчилиги конус ёки шакарқамиш шаклидаги тош архитектураси турига хосдир. Дарҳақиқат, об-ҳаво яхши бўлган ҳудудда Саҳанд тоғининг вулқон ўзаро таъсири натижасида ушбу қишлоқнинг қизиқарли табиий диққатга сазовор жойларидан бири шаклланган. Саҳанд вулқони ва бошқа вулқон тоғларининг кратерларидан минглаб йиллар давомида совиб кетган эриган материал тош қобиғини ҳосил қилган.
Вақт ўтиши билан шамол ва ёмғир каби табиий ўзаро таъсирлар натижасида бу тош массаларининг юмшоқ қисмлари бўшаб қолган ва қаттиқроқ қисмлари қолган. Бу ҳодиса ушбу минтақанинг аҳволини ўзгартириб, уни "чегара"га айлантирди. Бошқача қилиб айтганда, Каран - маҳаллий аҳоли яшайдиган Кандаван қояли тоғларида яратилган тешиклар. Афтидан, мўғулларнинг шафқациз ҳужуми чоғида, атрофдаги қишлоқлар аҳолиси хавфсиз бошпана излаётган пайтда, аста-секин чегараларга ўрнашиб олган. Шу тариқа вилоятдаги қишлоқлар аҳолиси ўзини ажнабийлар босқинидан ҳимоя қилган. Улар ёзда ва қишда чегараларда яшашни совуқ ва иссиқлик билан енгиш учун ёқимли деб билишган.
Қандавон - дунёдаги ҳаёт мавж урадиган учта қоя қишлоқларидан бири ва бу уни ноёб қилди. Қандавоннинг ҳайратланарли архитектураси ва унинг эски контекстидаги одамлар ҳаётининг оқими дунёда ноёб ҳодиса сифатида эътироф этилган. Чунки “Туркиянинг Кападокияси” ва “Американинг Ракотаси” қишлоқларида ҳеч ким яшамайди ва сайёҳлар фақат ташлаб кетилган уйларга ташриф буюришади. Айни пайтда Қандавон қишлоғида ҳаёт фаол ва жўшқин, бу унинг ўзига хос хусусиятидир. Баъзи археологлар бу қишлоқ тарихини исломгача бўлган даврларга боғлашади. Баъзиларининг баландлиги 40 метр бўлган бу баланд адирлар қўйнида отхона, молхона ва хона қазилгани жуда ажойиб. Ушбу тарихий қишлоқнинг диққатга сазовор жойлари шундайки, Халқаро туризм ташкилоти маслаҳатчилари уни кўриб хурсанд бўлишди ва Қандавонни жаҳон иши деб аташди.
Қандавон қишлоғида масжид, ҳаммом, мактаб, мадраса бор.қоя тошлар ичидаги чегара деб аталадиган бўшлиқ тагида кенгроқ бўлиб, унинг тепасига чиққанимиз сари унинг кенглиги камаяди. Эроннинг уйлари узунлиги ва эни кенгайиб бораётган барча қишлоқларидан фарқли ўлароқ, Қандавон қишлоғи аҳолисининг турар-жойи баландлиги кенгайиб, уч ва тўрт қаватли уйлар ҳам пайдо бўлди. Ҳар бир чегарада пастки қаватда чорва моллари, иккинчи ва учинчи қаватлар қишлоқ аҳолисининг яшаш жойлари ҳисобланади. Тўрт қават чегарасида охирги қават оилавий омбор сифатида ишлатилади. Чегаралар ташқи қисм орқали боғланган ва чекланган ички маконга қарамай, уларда яшаш учун қулай шароит яратилган. Масалан, чегараларнинг ён деворларида чироқлар, нометалл, китоблар ва бошқа шунга ўхшаш нарсаларни жойлаштириш учун токчалар ёки бўшлиқлар ўйилган.
Қандавон қишлоғида, Эроннинг тоғли ва совуқ ҳудудларидаги аксарият қишлоқлар сингари, нон пишириш учун печ асосий хонанинг полида жойлашган. Аммо кўпчилик Кандавон оилалари уйининг ташқарисида печкага эга ва кўпинча ундан фойдаланадилар. Остона деб аталадиган Караннинг кириш қисмида кичик цемент ҳавзаси мавжуд бўлиб, у асосий хонадан қисқа девор билан ажратилган бўлиб, у аҳолининг кийим-кечак, идиш-товоқ ювадиган ва чўмилиш жойидир. Айни пайтда Қандавон қишлоғида сув қувурлари борлигини билиш ўринли. Чегаралар танасида қишлоқ аҳолисининг зарур буюмларини сақлаш учун тегишли тешиклар қазилган, маҳаллий тилда ғазна деб аталади. Чегаралар деворлари изоляция қилинганлиги сабабли, ташқи ҳаво ичкарига кирмайди ва бир қатор натижада чегаралар ёзда салқин, қишда эса салқин, нисбатан иссиқ. Чегараларнинг кўп қисми жанубий бўлиб, уларнинг аҳолиси қуёш нури ва иссиқлигидан совуқ мавсумда ва қуёшли кунларда деразалар ва светофорлар орқали энг кўп фойдаланади. Деворларнинг қалинлиги ва тошнинг қаттиқлиги ва уни қазиш қийинлиги туфайли кириш эшиклари қисқа ва баландлиги 160 см дан ошмайди. Эшикларнинг кенглиги бир метрдан бир метр йигирма сантиметргача. Қор ва ёмғирнинг кириб келишига йўл қўймаслик учун чегара бўшлиғига эшиклар, деразалар ва ёруғлик чироқлари ўрнатилди. Қандавон қишлоғининг хиёбонлари аслида оқар сув оқимидан пайдо бўлган олуклар эди.
Вилоятнинг яхши иқлими Қандавон қишлоғи атрофидаги ерларни унумдор қилган. Қандавонликларнинг энг яхши далалари қишлоқ олдидаги баланд текисликда жойлашган. Қандавоннинг яшил шимолий-жанубий водийси Эроннинг энг ёқимли ва гўзал тоғли жойларидан бири ҳисобланади. Бу водийда нисбатан катта сой оқади ва унда минерал сув булоқлари ҳам бор. Қандавон булоқларининг минерал суви кўплаб шифобахш хусусиятларга эга. Қандавон атрофидаги ён бағирлар чорвачилик учун энг қулай жойлардан бири саналади. Кандавон юқори сифатли сут маҳсулотлари ва табиий асал билан машҳур. Қандавонда юздан ортиқ хонадон, қарийб етти юз нафар аҳоли истиқомат қилади, аҳолисининг аксарияти деҳқончилик, чорвачилик ва ҳунармандчилик билан шуғулланади. Ҳунармандчиликнинг энг машҳурлари Қандавон, гилам, жажим ва лаклар бўлиб, улар аёллар ва қизлар томонидан тўқилади. Қолаверса, Қандавонлик аёллар доривор гиёҳлар ва хушбўй сабзавотларни қуритиб, Қандавон бозорида сотишади. Доривор ўсимликлар, асал, ёнғоқ, бодом, ҳунармандчилик маҳсулотлари ушбу қишлоқнинг машҳур сувенирларидандир.
Айтиш мумкинки, Қандавон қишлоғининг қоятош меъморчилиги ва унинг атрофидаги табиат манзаралари гўзаллик оламини яратган. Кўп, қўш, конус шаклидаги чегаралар ва бошқалар тўплами Эроннинг энг ажойиб табиий ландшафтларидан бири бўлган ноёб истиқболларни яратди. Минерал сувлари, бетакрор уйлари, ям-яшил водийлари, ёқимли об-ҳавоси, сифатли сут маҳсулотлари ва тоғ асаллари бу қишлоққа, айниқса, баҳор-ёз фаслида узоқ-яқиндан кўплаб сайёҳларни ўзига тортади. Қандавон қоя меҳмонхонасининг мавжудлиги сайёҳларга ушбу чегараларда дам олиш имкониятини беради.
