Давос–2026 ва Трамп даврида АҚШ инқирозининг ошкора намоён бўлиши

АҚШ президентининг Давосда бўлиб ўтган Жаҳон иқтисодий форуми йиғилишидаги узоқ ва кескин нутқи Ғарб бирдамлигининг парчаланиши ҳақидаги хавотирларни камайтириш у ёқда турсин, аксинча, бу хавотирларни янада кучайтирди.

Дональд Трамп АҚШ президенти сифатида Давосда бўлиб ўтган Жаҳон иқтисодий форуми йиғилишидаги нутқида Европани АҚШдан суиистеъмол қилишда айблади, Гренландияни эгаллаб олиш режасига қаршиликларга ҳайрат билдириб, Европа етакчиларини миграция ва иқтисодий сиёсатлари учун қаттиқ танқид қилди.

Pars Today’нинг Mehr ахборот агентлигига таянилган хабарига кўра, Трампнинг оғзаки ҳужумлари орасида биргина гап қисман хотиржамлик уйғотди — у Гренландияни эгаллаб олиш учун куч ишлатмаслигини маълум қилди. Транс­атлантик муносабатлар кескинлашган бир пайтда, бу баёнот айрим европалик амалдорлар томонидан чекланган бўлса-да, муайян «ойнача» сифатида қабул қилинди.

Бир неча соат ўтгач, Трамп НАТО бош котиби билан Гренландия масаласи бўйича «келажакдаги келишув учун муайян чегаравий асос»га эришилганини эълон қилди ва ҳозирча Европага қарши янги бож тарифлари жорий этиш таҳдидини четга сурди. У ўз ижтимоий тармоғида бу эҳтимолий келишувни «АҚШ ва НАТОнинг барча аъзолари учун ажойиб» деб атади, бироқ қўшимча тафсилотлар келтирмади. Хўш, Трампнинг Давосдаги нутқидаги асосий нуқталар нималардан иборат эди?

**1. Гренландия; ҳарбий вариантни рад этиш, сиёсий босимни давом эттириш**

Трамп «куч ишлатмайман» дея баёнот бериб, илк бор Гренландияга қарши ҳарбий ҳаракат эҳтимолини четга сурди; бу масала унгача Оқ уй томонидан очиқ рад этилмаган эди. Шунга қарамай, у яна бир бор Гренландияга нисбатан «тўлиқ мулкдорлик» талабини таъкидлади ва огоҳлантириб деди: «Сиз ‘йўқ’ дейишингиз мумкин, лекин биз эслаб қоламиз». Кузатувчилар назарича, бу ибора таҳдидомуз оҳангга эга эди.

**2. Баҳсли тарихий ривоят ва Данияни танқид қилиш**

Трамп ўз даъвосини ҳимоя қилиш учун Иккинчи жаҳон урушига мурожаат қилиб, Данияни «ношукур» деб атади. Унинг даъвосига кўра, Дания Германияга қарши атиги олти соат қаршилик кўрсатган ва АҚШ аралашишга мажбур бўлган. Бу танлаб олинган тарихий талқин кенг салбий реакцияга сабаб бўлди ва ғайриоддий ҳудудий талабни оқлашга уриниш сифатида баҳоланди.

**3. Танқидлар доирасини кенгайтириш ва иттифоқчиларни камситиш**

Трамп нутқининг давомида Швейцарияни ҳам нишонга олиб, бу мамлакат «фақат АҚШ туфайли яхши» эканини айтди. У шахсий норозилиги сабаб Швейцарияга нисбатан божларни ошириш ҳақида гапирди. Франция, Канада ва ҳатто АҚШнинг айрим ички сиёсий арбоблари ҳам унинг ҳужумларидан четда қолмади. Миграция ҳақидаги баёнотлари залда оғир сукут билан қарши олинди.

**4. Совуқ реакция ва кутилмаган якун**

Нутқ чўзилиб, ҳужумлар оҳанги кескинлашган сари, залдаги муҳит совуқ ва оғир тус олди. Гренландия мавзуси кўтарилганда айрим қатнашчилар зални тарк этди. Трамп эса аниқ хулосасиз, нутқини «кейин кўришамиз» деган жумла билан якунлади.

**5. Трамп тақдим этган Европа манзараси**

Нутқнинг якуний қисмида Трамп Европани «таниб бўлмайдиган қитъа» сифатида тасвирлаб, бу ҳолатнинг сабабини миграция ва иқтисодий сиёсатларда кўрсатди. У ХХ аср урушларини эслатиб, Европани яна бир бор камситди ва дунё АҚШга боғлиқ эканини, бироқ «унинг қадрини билмаётганини» таъкидлади. Бу позиция унинг халқаро муносабатларга нисбатан ҳукмронликка асосланган қарашини яққол намоён этди.

Дональд Трампнинг Давос–2026 даги нутқини АҚШ ташқи сиёсатида бир вақтнинг ўзида юзага келган бир неча инқирозларнинг кесишиш нуқтаси сифатида баҳолаш мумкин: транс­атлантик муносабатлар инқирози, Вашингтон раҳбарлигига ишонч инқирози ва АҚШнинг ўзи асосий меъмори бўлган халқаро тартибнинг қонунийлик инқирози. Трамп бу нутқида бўшлиқларни бартараф этишга уриниб кўриш у ёқда турсин, камситувчи, таҳдидли ва баъзан тарихий таҳрифлар билан қоришган услуб орқали бу жарларни янада чуқурлаштирди.

Гренландияга мулкдорлик даъвоси, ҳарбий вариантни ташқи томондан четга сурган ҳолда ҳам, халқаро муносабатларга нисбатан империалистик ва савдолашувчи қарашдан дарак беради; бундай қарашда миллий суверенитет, халқаро ҳуқуқ қоидалари ва кўп томонлама тузилмалар иккинчи даражали аҳамиятга эга. Трамп бу даъвони илгари суриб, айни пайтда мухолифларга нисбатан яширин таҳдидлар қилиб, европалик иттифоқчиларга аниқ хабар юборди: хавфсизлик ва шериклик — ўзаро мажбуриятлар эмас, балки сиёсий итоатга боғлиқ имтиёзлардир.

Бошқа томондан, Трампнинг Европа, муҳожирлар, халқаро институтлар ва ҳатто АҚШнинг анъанавий иттифоқчиларига қарши оғзаки ҳужумлари, келишув яратишдан кўра тўқнашув, камситиш ва босимга таянадиган раҳбар образини шакллантирди. Бу ёндашув нафақат Ғарбнинг даъво қилинадиган қадриятларини — кўп томонлама ҳамкорлик ва ўзаро ҳурматни — заифлаштиради, балки АҚШ иттифоқчилари ўртасида ишончсизлик ва ажралиш жараёнларини кучайтиради.

Давосдаги қатнашчиларнинг совуқ, баъзан эса шок ҳолатидаги реакцияси, айрим иштирокчиларнинг эрта чиқиб кетиши ва залдаги оғир сукут — буларнинг барчаси Трампнинг дунё ҳақидаги ривояти билан бугунги халқаро тартибнинг мураккаб воқеликлари ўртасидаги чуқур тафовутни кўрсатди. Бу — эндиликда ҳатто АҚШ бўлса ҳам, якка ҳукмрон кучга бўйсунишни истамайдиган дунёдир.

Хулоса қилиб айтганда, Давос–2026 глобал мулоқот ва ҳамкорлик майдонидан кўра, Трамп даврида АҚШ раҳбарлик инқирозининг намойиш саҳнасига айланди. Қудрат ва қатъиятни кўрсатиши керак бўлган нутқ амалда Ғарб иттифоқининг келажаги ва халқаро тартиб барқарорлиги борасидаги хавотирларни кучайтирди ҳамда қуйидаги саволни янада ўткир қўйди: Трамп раҳбарлигидаги АҚШ ҳали ҳам дунёда масъул актёр сифатида роль ўйнашга қодирми ёки бунга умуман тайёр эмасми?

Англия нашриёти: Европа АҚШсиз НАТОни кўриб чиқяпти