Дунё ҳақиқатан ҳам Американинг етакчилик ролини олкишладими?
-
Дунё ҳақиқатан ҳам Американинг етакчилик ролини олкишладими?
Америка Қўшма Штатларининг Бирлашган Миллатлар Ташкилотидаги элчиси дунё АҚШнинг етакчилик ролидан олкишлаганини даъво қилди.
"parsToday"нинг хабар беришича, Америка Қўшма Штатларининг БМТдаги элчиси Майкл Уолтс, дунёнинг кўплаб давлатлари АҚШнинг глобал етакчилик ролига қайтишини олкишлагани ҳақида даъво билдирди.
Уолтс Мюнхен хавфсизлик конференциясида сўзлаган нутқида, Вашингтоннинг Венесуэла президенти Николас Мадурони ўғирлаб, АҚШга олиб кетиш каби баҳсли ҳаракатини ҳимоя қилиб, АҚШ томонидан дунё етакчилигини қайта қўлга киритиш бир қатор давлатлар томонидан парда ортида олкишланганини таъкидлади. У эслатиб ўтилган ёндашувни "Америка етакчилиги"нинг белгиси деб билишини айтиб, хорижий расмийлар билан бўлган шахсий суҳбатларда улар ушбу ёндашувни бир неча бор қадрлаганини қўшимча қилди. Уолтснинг бу сўзлари АҚШнинг Венесуэлага ҳужум қилиш ва Мадурони ўғирлаш каби ҳарбий ҳаракати халқаро миқёсда кенг танқидларга учраган бир пайтда айтилмоқда.
Уолтс, шунингдек, БМТ бюджети ҳақида гапириб, Америка Қўшма Штатлари ушбу ташкилотнинг тинчлик ўрнатиш ва сақлашга эътибор қаратиш каби асосий тамойилларига қайтишга интилаётганини ҳамда самарасиз бўлиб қолган рольларни бажаришни талаб қилаётганини даъво қилди.
Американинг БМТдаги элчиси нутқида илгари сурилганидек, дунёнинг АҚШ етакчилик ролини кенг олкишлаши ҳақидаги даъво амалий далиллар ва халқаро муносабатлар тизимининг таркибий жараёнларига зиддир. Турли минтақалардаги давлатлар, халқаро ташкилотлар ва жамоатчилик фикрининг хатти-ҳаракатларини таҳлил қилиш шуни кўрсатадики, гарчи Америка ўзини ҳали ҳам жаҳон саҳнасидаги марказий актёрлардан бири сифатида кўрсатишга уринса-да, "етакчиликни қабул қилиш" билан "аралашиш ва куч ишлатиш" ўртасида фарқ бор.
Сўнгги ўн йилликдаги геосиёсий ўзгаришлар халқаро муносабаблар тизимининг кўп қутблиликка қараб ҳаракатланаётганини кўрсатади. Йирик ва ўрта давлатлар стратегик мустақиллигини оширишга интилмоқда. Ҳатто Вашингтоннинг анъанавий иттифоқчиси ва ҳамкори бўлган Европа Иттифоқи ҳам, айниқса Украина уруши ва энергия инқирози каби хавфсизлик муаммолари ҳамда АҚШнинг ўз хавфсизлиги учун масъулиятни ўз зиммасига олиш борасидаги доимий босимидан сўнг, "стратегик автономия" тушунчасига тобора кўпроқ урғу бермоқда. Бу ёндашув Вашингтондан тўлиқ ажралиб кетишни англатмаса-да, ҳатто АҚШнинг энг яқин ҳамкорлари ҳам Американинг якка томонлама етакчилиги доирасида белгиланишни истамаслигини кўрсатади.
Кўплаб ривожланаётган иқтисодиётлар, хусусан, БРИКС аъзоларининг ташқи сиёсати кучлар ўртасидаги мувозанатни сақлашга асосланган. Ҳиндистон, Бразилия ва Жанубий Африка каби мамлакатлар сўнгги йилларда Ғарб ва Шарқ билан бир вақтнинг ўзида иқтисодий ва хавфсизлик алоқаларини кенгайтирди. Бу хатти-ҳаракат уларнинг кўп томонлама ва мослашувчан халқаро тартибга бўлган истагини, Америка етакчилигига асосланган якка томонлама тизимни қабул қилишни эмас, балки аксинча истакни билдиради. Жануб-Жануб ҳамкорлигининг кенгайиши ва БРИКС каби халқаро гуруҳларнинг кучайиши ҳам мана шу жараёндан далолат беради.
Йирик кучлар ўртасидаги рақобат ҳали ҳам Америка етакчилиги бўйича глобал консенсус учун асосий тўсиқ бўлиб қолмоқда. Хитй транчмиллий иқтисодий ва инфратузилма ташаббуслари билан институционал ва молиявий таъсирини кенгайтиришга уриниб, шу билан бирга АҚШ билан бўлиши мумкин бўлган тўқнашув учун ҳарбий салоҳиятини жадал оширишга алоҳида эътибор қаратмоқда. Россия эса ҳарбий ва энергетика воситалари билан ҳеч бўлмаганда Европа даражасидаги хавфсизлик мувозанатида ўз ўрнини мустаҳкамлашга интилмоқда. Ушбу актёрларнинг фаол иштироки кўплаб давлатлар учун ҳамкорликнинг муқобил вариантлари пайдо бўлишига ва Вашингтонга монопол боғлиқликни зарур деб билмасликларига олиб келди.
Америка билан унинг анъанавий ҳамкорлари, хусусан, Европа, ҳатто Канада билан савдо масалалари ва Трампнинг Канаданинг АҚШга қўшилиши лозимлиги ҳақидаги даъволари, шунингдек, Америка Қўшма Штатлари билан Дания ўртасида Гренландия борасидаги Вашингтон даъвоси туфайли юзага келган кескин низолар "Америка етакчилигининг умумий олкиши" ҳақидаги хаёлий тасаввурни пучга чиқаради. Шу билан бирга, Американинг ғарблик ҳамкорлари билан савдо сиёсати, санкциялар ёки минтақавий инқирозларни бошқариш усуллари бўйича келишмовчиликлари каби мисоллар ҳатто Ғарб блокининг ўзида ҳам Вашингтон етакчилиги қабул қилинган нарса эмаслигини кўрсатади.
Жаҳон жамоатчилигининг Америка етакчилигига, хусусан, Доналд Трампнинг иккинчи президентлик давридаги муносабати жуда салбий. Сўнгги йиллардаги халқаро сўровлар Вашингтоннинг ҳарбий аралашувлари, санкция сиёсати ва иккиёқлама стандартларига нисбатан ишончсизлик кучаяётганини кўрсатади. Айниқса, Трамп куч орқали тинчлик сиёсати доирасида қаттиқ кучни қўллаш орқали ўзининг шижоатли мақсадларига эришишга интилмоқда.
Ниҳоят, ХХИ асрда глобал етакчилик тушунчаси ўзгарди. Кўплаб давлатлар ҳамкорлик, умумий қоидалар ва масъулиятларнинг тақсимланишига асосланган "тармоқ етакчилиги"ни истайди. Трампнинг Америкаси эса бу жараёнга бутунлай зид ҳаракат қилмоқда. Аслида, Америка Қўшма Штатлари етакчилигининг умумий олкишланиши ҳақидаги даъво халқаро муносабатлар тизими реалликлари ва давлатларнинг Трамп ҳукуматининг аралашувга асосланган ҳаракатларига муносабати билан мос келмайди. Жумладан, Хитой, Россия, шунингдек, Европа Иттифоқининг баъзи аъзолари ва Лотин Америкаси давлатлари АҚШнинг Венесуэлага ҳужумини қоралаб, бу халқаро ҳуқуқ ва Венесуэланинг миллий суверенитетини очиқдан-очиқ бузиш эканини эълон қилди.
Трамп таҳдиди Европанинг хавфсизликка оид асосий ташвишлари марказида
