از هریرود تا نیشابور؛ نغمهای مشترک در شعر فارسی
هرات؛ جایی که هریرود هنوز روایتهای مشترک فرهنگی را با خود حمل میکند. قرار است پنجم میزان ۱۴۰۵، این ولایت میزبان جمعی از شاعران، نویسندگان و فرهنگیان افغانستان و خراسان رضوی ایران باشد
به گزارش فیض احمد محمدی خبرنگار رادیو دری، هدف از این برنامه که با عنوان «از هریرود تا نیشابور؛ نغمهٔ مشترک شعر فارسی» برگزار میشود، استفاده از ظرفیت شعر و ادبیات برای نزدیکتر ساختن مردم دو سوی مرز و تقویت مناسبات فرهنگی و مردممحور میان افغانستان و ایران عنوان شده است.
این شب شعر به ابتکار انجمن ادبی هرات و با همکاری ریاست اطلاعات و فرهنگ و تسهیل نمایندگی وزارت امور خارجه در هرات برگزار میشود.
در این برنامه، شاعران و نویسندگان دو طرف افزون بر شعرخوانی، درباره مشترکات فرهنگی و ادبی، پیوندهای تاریخی و راههای گسترش ارتباطات فرهنگی میان هرات و خراسان رضوی گفتوگو خواهند کرد.
در میان محورهای این برنامه، شعرهایی درباره حسن همجواری، دوستی میان ملتها، پیوندهای فرهنگی و تاریخی و نیز موضوعات مرتبط با تجاوز و اشغالگری، چنانکه برگزارکنندگان برنامه گفتهاند، جایگاه خواهد داشت.
رحمتالله فیضان معاون نمایندگی وزارت امور خارجه در هرات میگوید برگزاری این برنامه با هدف نزدیک ساختن شاعران، نویسندگان و فرهنگیان هرات و خراسان رضوی و تقویت روابط فرهنگی میان مردم افغانستان و ایران انجام میشود و هدف اصلی آن نزدیک ساختن شاعران، نویسندگان و فرهنگیان هرات و خراسان رضوی و همچنین تقویت روابط فرهنگی میان مردم افغانستان و ایران است.
وی می گوید: ما میخواهیم از ظرفیت شعر و ادبیات فارسی برای ایجاد ارتباط بیشتر میان مردم دو طرف استفاده کنیم.
به باور آقای فیضان، ارتباط میان ملتها تنها در چارچوب روابط سیاسی و اقتصادی خلاصه نمیشود و فرهنگ و ارتباطات مردم با مردم نیز در ایجاد شناخت متقابل نقش مهمی دارد.
معاون دفتر نمایندگی وزارت امور خارجه در هرات تأکید میکند که «فرهنگ میتواند به عنوان یک پل میان ملتها عمل کند» و هنگامی که شاعران و فرهنگیان دو طرف با یکدیگر دیدار و گفتوگو میکنند، زمینه برای شناخت بیشتر مردم از یکدیگر فراهم میشود.
این نگاه در برنامهای که قرار است در هرات برگزار شود اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا هرات و بخشهایی از خراسان رضوی با وجود قرار گرفتن در دو سوی مرزهای سیاسی امروز، در طول تاریخ در یک حوزه گسترده فرهنگی و تمدنی با یکدیگر ارتباط داشتهاند.
مرزهای سیاسی امروز نسبت به مرزهای فرهنگی و تاریخی، عمر بسیار کوتاهتری دارند. هرات و نیشابور و دیگر شهرهای خراسان تاریخی، در دورههای مختلف از مراکز مهم شکلگیری و گسترش فرهنگ و ادب فارسی بودهاند.
در همین خصوص، فیضان میگوید: هرات و خراسان رضوی از نگاه تاریخی و فرهنگی پیوندهای بسیار عمیقی دارند و این دو منطقه در طول تاریخ در رشد زبان و ادبیات فارسی نقش مهمی داشتهاند.
این پیوند تنها به زبان مشترک محدود نیست؛ شعر، عرفان، ادبیات، تاریخ، هنر و بسیاری از سنتهای اجتماعی، بخشهایی از میراث مشترکی است که طی قرنها در این حوزه شکل گرفته و از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است.
از این منظر، برگزاری یک شب شعر مشترک میتواند فراتر از یک برنامه ادبی باشد؛ فرصتی برای بازخوانی بخشی از تاریخ فرهنگی منطقه و گفتوگو درباره میراثی که همچنان در زندگی فرهنگی مردم دو سوی مرز حضور دارد.
ادبیات فارسی میراثی گسترده و چند لایه است که در طول قرنها توسط شاعران، نویسندگان و اندیشمندان بسیاری در جغرافیای وسیع فارسیزبان شکل گرفته است. رودکی، فردوسی، سنایی، عطار، مولانا، سعدی، حافظ و جامی، تنها شماری از نامهاییاند که هر یک در دورهای از تاریخ در شکلدهی، گسترش و ماندگاری این میراث نقش داشتهاند.
بخش قابل توجهی از این میراث در جغرافیای تاریخی خراسان و سرزمینهایی که امروز افغانستان و ایران را تشکیل میدهند، شکل گرفته و در طول قرنها از طریق کتاب، شعر، مدرسه، خانقاه، سفر و ارتباطات فرهنگی به نسلهای بعد رسیده است.
هرات نیز در این میان جایگاه ویژهای دارد؛ شهری که در دورههای مختلف تاریخی یکی از کانونهای مهم دانش، هنر، شعر و فرهنگ در منطقه بوده است و نامهای بزرگی از تاریخ ادب فارسی با این شهر و حوزه فرهنگی آن پیوند خوردهاند. از سوی دیگر، نیشابور نیز در تاریخ فرهنگی خراسان جایگاهی برجسته دارد و نام این شهر با دانش، فلسفه، عرفان و ادبیات فارسی گره خورده است.
از همین رو، عنوان «از هریرود تا نیشابور» خود تداعیکننده یک مسیر تاریخی و فرهنگی است؛ مسیری که امروز میان دو کشور قرار گرفته، اما خاطره و میراث فرهنگی آن همچنان در زبان و ادبیات مردم زنده است.
رحمتالله فیضان، زبان فارسی را یکی از مهمترین زمینههای مشترک فرهنگی میان مردم افغانستان و ایران میداند و میگوید این پیوند تنها به زبان گفتاری محدود نمیشود.
به گفته او زبان فارسی یکی از مهمترین و ریشهدارترین زمینههای مشترک فرهنگی میان مردم افغانستان و ایران است. پیوند ما تنها به زبان گفتاری محدود نمیشود، بلکه ادبیات، شعر، عرفان، تاریخ و بخش بزرگی از میراث فکری و فرهنگی ما نیز در طول قرنها با این زبان شکل گرفته و وسعت یافته است.»
این اشتراک زبانی، امکان ارتباط مستقیم میان شاعران، نویسندگان، پژوهشگران و مخاطبان دو سوی مرز را فراهم کرده است؛ ارتباطی که میتواند در قالب شبهای شعر، نشستهای ادبی، تبادل آثار، برنامههای فرهنگی و همکاری میان نهادهای ادبی و فرهنگی ادامه پیدا کند.
یکی از محورهای مورد تأکید برگزارکنندگان، توجه به روابط دیرینه میان مردم هرات و خراسان رضوی است. فیضان میگوید شاعران و نویسندگان شرکتکننده در این برنامه تلاش خواهند کرد تا «زوایای قدیمی و سالیان گذشته را پیدا کنند و این رفاقتها و دوستیها را به هم نزدیکتر کنند.»
این نگاه، برنامه را از یک محفل صرفاً شعرخوانی فراتر میبرد. شعر در اینجا وسیلهای برای بازخوانی خاطرات، شناخت متقابل و گفتوگو درباره پیوندهایی است که پیش از شکلگیری مرزهای سیاسی امروز وجود داشته است. در واقع، یکی از ظرفیتهای ارتباطات فرهنگی همین است که مردم را در سطحی فراتر از مناسبات رسمی دولتها با یکدیگر مرتبط میکند؛ در سطح زبان، هنر، ادبیات، خاطره و تجربههای مشترک.
روابط میان کشورها تنها در دیدارهای رسمی و توافقهای سیاسی خلاصه نمیشود. در کنار مناسبات رسمی، ارتباطات فرهنگی و مردممحور نیز میتواند زمینه شناخت متقابل را تقویت کند. دیدار شاعران و نویسندگان هرات و خراسان رضوی در همین چارچوب قابل بررسی است؛ برنامهای که در آن زبان و ادبیات فارسی نه صرفاً به عنوان یک میراث ادبی، بلکه به عنوان بستری برای گفتوگو میان مردم مورد توجه قرار میگیرد.
از نگاه برگزارکنندگان، زمانی که شاعران، نویسندگان و فرهنگیان دو سوی مرز با یکدیگر دیدار میکنند، فرصت بیشتری برای شناخت تفاوتها، اشتراکات و تجربههای یکدیگر فراهم میشود. در چنین فضایی، ادبیات میتواند به جایگاهی برای گفتوگو، همدلی فرهنگی و شناخت تاریخی تبدیل شود.
شاید بتوان اهمیت این برنامه را در یک تصویر خلاصه کرد: هریرود از هرات میگذرد و نیشابور در شرق ایران قرار دارد؛ اما میان این دو نام، تنها فاصله جغرافیایی وجود ندارد، بلکه لایههایی از تاریخ، فرهنگ، شعر و اندیشه نیز جریان داشته است.
اکنون شاعران هرات و خراسان رضوی میخواهند در یک محفل مشترک، بخشی از این میراث را دوباره به گفتوگو بگذارند. این شب شعر اگرچه یک برنامه یکروزه است، اما پیام برگزارکنندگان آن فراتر از یک شب شعرخوانی است: تقویت ارتباطات فرهنگی، شناخت متقابل و استفاده از زبان و ادبیات فارسی برای نزدیکتر شدن مردم دو سوی مرز.
شاید در روزگاری که مرزهای سیاسی کشورها روابط میان دولتها را تعریف میکنند، ادبیات یادآوری میکند که مرزهای فرهنگی همیشه به همان اندازه ثابت و محدودکننده نیستند. از هریرود تا نیشابور، این بار شاعران میخواهند با زبان شعر از پیوندهایی بگویند که قرنها پیش از مرزهای امروز شکل گرفتهاند؛ پیوندهایی که همچنان در واژهها، شعرها، خاطرهها و میراث فرهنگی مردم افغانستان و ایران ادامه دارد.
