دیـدنی‌های تاریـخی و طبیـعی زیبای ولایت زنجـان(ایران)

ولایت زنجان در شمال غربی ایران قرار گرفته و دیدنی‌های تاریخی و طبیعی زیبایی دارد.

ولایت زنجان یا به پارسی میانه "زنگان”، با زیبایی‌های طبیعی و بناهای تاریخی می‌تواند مقصدی مناسب برای گردشگران باشد.

ولایت زنجان یکی از ولایتهای ایران است که در شمال غربی ایران قرار گرفته و از مناطق ترک‌‌نشین محسوب می‌شود.

این ولایت دارای ۸ شهرستان و ۱۲۱۰ روستا است که از این تعداد، ۹۷۸ دارای سکنه و بقیه خالی از سکنه هستند. 

 

آبشار هشترخان یکی از زیباترین مناطق برای طبیعت‌گردان منطقه هشترخان طارم است، که دارای طبیعتی زیبا و بکر است.

این منطقه به دلیل قرار گرفتن در قسمتی از دشت وسیع هشترخان (یا هشترخانا) به همین نام شناخته می‌شود.

هشترخان با آبشارهای بلند و پرآبش شناخته می‌شود، آبشارهای حیرت‌انگیزی که در امتداد دره هشترخان پراکنده‌اند که زیبای و عظمت آنها کم‌نظیر است.

 

آبشار هشترخان طارم در نزدیکی روستای لار در جاده زنجان به طارم و در منطقه‌ای به نام هشت چشمه واقع شده است.

در کیلومتر 35 جاده زنجان به طارم، راهی فرعی به طول بیست کیلومتر در میان مناظری بکر و زیبا و با گذر از روستاهای امام و یحیی‌آباد شما را به منطقه لار می‌رساند. این آبشار حاصل تلاقی هشت چشمه جوشان است که منظره بدیعی را به وجود آورده است.

در طول مسیر، جنگل درختان فندق، زیبایی خاصی به منطقه داده است. منظره عمومی رودخانه قزل‌اوزن و باغ‌های زیبای زیتون از جاده زنجان به طارم و قبل از سرخه دیزج، بسیار جذاب و دیدنی است و ارتفاعات جالب منطقه، باعث پدید آمدن این مناظر بدیع برای مسافران عبوری شده است.

محصولات کشاورزی این منطقه به‌ویژه برنج و زیتون به مرغوبیت، معروف هستند. علاوه بر این، جاذبه‌های گردشگری نظیر آتشکده‌های طارم، غار خرمنه سر، یخچال طبیعی و دایمی ولیدر، سد طبیعی کرد کندی در سه کیلومتری آب بر(که به واسطه زلزله سال 1369 بهوجود آمده است) چشم هر گردشگری را می‌نوازد.

چگونه به هشترخان برویم

برای رفتن به هشترخان باید از جاده زنجان به طارم استفاده کنید، پس از سپری کردن حدود 35 کیلومتر از این جاده به منطقه‌ای به نام (خان چایی) می‌رسیم اینجا بایستی وارد جاده فرعی‌ای که به سمت راست و به روستاهای امام و یحیی آباد می‌رود شد.

پس از 11 کیلومتر به روستای امام خواهید رسید. تا اینجا جاده آسفالته است، ولی ادامه مسیر 15 کیلومتر این روستا تا روستای یحیی‌آباد خاکی و نامناسب است و بایستی به وسیله نیسان ادامه مسیر را پی گرفت.

مسیر کوهپیمایی از روستای یحیی‌آباد موازی با رودخانه‌ای که در خط القعر دره قرار دارد تا منطقه سرخه دیزه ادامه دارد. (به دوستانی که برای اولین بار قصد وارد شدن به منطقه را دارند توصیه میشود بدون راهنما از اجرای برنامه پرهیز کنند.)

 

آبشار شارشار در منطقه تهم، در شمال باختری شهر زنجان قرار دارد که بسیار زیبا در میان سنگ های صخره ای قرار گرفته است، فاصله آن حدود ۵ کیلومتر با دریاچه مصنوعی سد تهم است و دسترسی به آن با یک کوهنوردی یک ساعته امکان پذیر است.

آبشار شارشار در منطقه تهم، در ۲۵ کیلومتری شمال شهر زنجان یکی از زیبایی های طبیعت زنجان است که به علت ایجاد سد تهم، این آبشار نیز به زیر آب خواهد رفت.

 

این سد جهت تامین آب شرب اهالی زنجان ایجاد شده است. منطقه تهم به واقع زیباست. زلالی آب دریاچه تهم و درختان غوطه ور درآب به مانند تابلوهای نقاشی جلوه می کنند.

شهر ماه نشان مرکز شهرستان ماه نشان در جنوب غربی شهر زنجان در فاصله حدود 100 کیلومتری از این شهر قرار گرفته است. ماهنشان شهری پر رمز و راز است که چند هزار سال پیش محل حکمرانی قوم مادها بوده است.

این شهر آثار و بناهای تاریخی و مذهبی زیادی دارد.

محلی‌ها برخی از این آثار را به دلیل شکل عجیبشان «دودکش جن» می‌نامند؛ در حالی که پژوهشگران از وجوه زمین‌شناسی و باستان‌شناسی به تحقیق روی آنها می‌پردازند.

 

دودکش جن که در اصلاح زمین شناسی "هودو" (Hoodoo) نامیده می شود در حقیقت به نوعی از فرسایش گفته می شود که در اثر آن مناره های طویلی از رسوبات و سنگ ها از لایه های ابتدایی باقی می مانند.

 

"هودوها" همیشه پدیده‌ای جذاب برای ژئوتوریست‌ها و زمین‌شناسان بوده‌اند؛ اما گویا وجود نام جذابی مانند «دودکش جن» هم تا کنون نتوانسته‌ علاقه‌مندان به این حوزه را به زنجان بکشاند و این پدیده، دور از اقدامات حفاظتی در معرض تخریب قرار گرفته است، به ویژه دژ کهن پای آن با نام قلعه‌ی «بهستان» که ۶۴ اتاق و دو راه‌پله دارد و ثبت ملی هم شده، اما آنجا نیز به‌دلیل نبود حفاظت کافی در حال تخریب شدن است.

"دودکش جن" یکی از آثار تاریخی - طبیعی شگفت انگیز زنجان و روستای ایلی بولاغ  در ۲۰ کیلومتری شهر ماه‌نشان و ۱۲۰ کیلومتری زنجان است.

 

 

 

 بازار زنجان را طولانی‌ترین بازار ایران می‌نامند. با توجه به سبک معماری و متون تاریخی و شواهدی که در دست هست می‌توان نتیجه گرفت که ابتدا در سال 1205هجری قمری در دوران حکومت آقامحمدخان قاجار احداث بازار زنجان آغاز و در زمان فتحعلی شاه قاجار 1213ه.ق تکمیل شده و سپس کاروانسراها‌، گرمابه‌ها و مساجد در آن تاسیس و با تعبیه راسته‌ها تا سال 1324 در دوره محمد‌علی شاه قاجار تکمیل شده است.

 

 

نحوه تشکیل بازار زنجان

اگرچه تشخیص نحوه تشکیل بازار زنجان به درستی و با دقت زیاد میسر نیست اما بیان مورخین چگونگی قرار‌گیری اجزای گوناگون آن در کنار یکدیگر تا حدود زیادی روشنگر شکل‌گیری و رشد و توسعه این بازار است.

بازار زنجان با توجه به قرارگیری زنجان در مسیر راه‌های تجارتی شرق- غرب، در امتداد مسیر قزوین- تبریز ایجاد شده و متصل کننده دروازه قزوین به دروازه تبریز است.

 

از سوی دیگر ارتباط بسیار قوی زنجان با مناطق مرکزی از طریق کردستان و همین طور نیاز روستائیان اطراف به ویژه در بخش‌های جنوبی منطقه زنجان در استفاده از مسیر ارتباطی عمده  شرق- غرب‌، وجود پل میر‌بها الدین مؤید این مطلب است که ارتباط مناطق جنوبی این ناحیه با زنجان از طریق این پل راهی که از آن به شهر و بالتبع به بازار منتهی می‌شود بوده است.

بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که نطفه اولیه تشکیل بازار را باید در محل تلاقی این دو راه عمده جستجو کرد‌.

بررسی نقشه بازار و شهر زنجان نشان می‌دهد که این نقطه تلاقی‌، در محل برخورد کوچه حمام میر‌بها‌الدین با راسته بازار است‌.

حمام میر بها‌الدین، مسجد میرزائی و منازل مسکونی با ارزشی که در این بخش وجود دارند این نظر را تقویت می‌کنند‌.

 

به طور قطع نزدیکی این هسته به میدان ورکچی‌ها در سمت غرب آن که با توجه به چگونگی شکل‌گیری شهر و نقشی که این گونه میادین در شهر‌ها و بازار‌ها داشته‌اند یکی دیگر از دلایل اثبات این مدعا است.

مطالعه موقعیت شهر و حصار آن و وضعیت فعلی بازار بیانگر این مطلب است که رشد بازار در مراحل بعدی به سمت شرق بوده و بخش شرقی بازار متاخر‌تر از بخش غربی آن است.

حصار شهر زنجان در بخش غربی‌، در حوالی خیابان اصغریه بوده و این امر امکان تصور رشد بازار را در خارج شهر منتفی می‌دارد‌.

در جریان رشد بازار زنجان توسط راسته‌ها‌، سراها‌، میادین‌، تیمچه‌ها‌، بازار‌ها‌، دالان‌ها‌، مساجد‌، حمام‌ها‌، تکیه‌ها و سایر عناصر آرایش می‌یابد تا جایی که امروزه با رقمی معادل یک‌هزار باب مغازه و در حدود پنحاه نوع مشاغل مختلف‌، نقش مهمی در سطح شهر و منطقه دارد‌.

راسته‌ها‌

راسته اصلی بازار زنجان از خیابان سعدی شروع شده و پس از قطع آن توسط خیابان فردوسی‌، در خیابان اصغریه به پایان می‌رسد و در حدود یک کیلومتر درازا دارد‌.

در بدو شروع بازار از سمت شرق‌، دو راسته به موازات یکدیگر شکل می‌گیرند که هر یک به سراهای مختلفی مرتبط هستند این دو راسته، راسته امامزاده و راسته عبدالعلی بیک نام دارند‌.

راسته‌های فرعی‌

تنوع مشاغل و گردش برای استقرار صنوف همسان سبب تشکیل راسته‌های تخصصی و فرعی در اطراف راسته اصلی می‌شود که در بیشتر موارد به عرضه نوع خاصی از اجناس یا خدمات اشتغال می‌یابند‌.

راسته‌های حاج حسن‌، ترابی‌، حاج حیدر‌، انگورانی‌، صباغ‌ها، رستمخانی و آقا از جمله راسته‌های فرعی بازار زنجان محسوب می‌شوند‌.

مهمترین شاخه فرعی بازار‌، راسته حجت‌الاسلام است که به موازات راسته اصلی به وجود آمده و به قیصریه متصل می‌شود.

 

بازارقیصریه‌

بازار قیصریه یا راسته قیصریه محل ارائه اجناس ظریف و پر‌بها بوده که در حال حاضر نیز محل فروش اجناس لوکس است.

موقعیت قیصریه زنجان که از راسته‌های اصلی منشعب می‌شود و آن را به خیابان امام خمینی(ره) و سبزه میدان متصل می‌کند و باعث تقویت این محور شده و در حال حاضر یکی از فعال‌ترین محور‌های بازار است‌.

 

سراها

کاروانسراهای بازار زنجان یا به عبارت دیگر سراهای آن از ارزشمند‌ترین عناصر تجاری و معماری این بازار به حساب می‌آیند‌.

سراها غالبا محل استقرار تجارتخانه‌ها بوده‌اند که همگی دارای حیاط مرکزی هستند‌.

نکته مهم در مورد سراهای بازار زنجان چگونگی ارتباط آنها با راسته و نحوه حر‌کت در داخل آنها است.

سراهای ملک‌، حاج شعبان‌، حاج فتح الله، حاج جواد‌، نهالی‌، شاطرعلی‌، حاج رحمان قربانی‌، حاج کلبعلی‌، حاج شامی‌، بالا و پائین از جمله سراهای حیاطی بازار زنجان هستند.

 

سرای ملک در بازار پایین زنجان قرار دارد. این سرا، به مساحت ۸۲/۲۸۱۱ متر مربع با داشتن یک حیاط، سه دالانِ ورودی و یک دالان عمود بر دالان ورودیِ جنوبی که از سمت شرق یک ورودی دیگر دارد، در یک طبقه بنا شده است.

این بنا از الگوی سراهای رواق‌دار تبعیت کرده که امروزه رواق‌های آن مسدود و به حجره‌ها اضافه شده است. حیاط دارای معماری چهار ایوانه با پلان مربع است که دور تا دور آن ۲۰ حجره‌ و چهار راهروی دسترسی بین حجره‌های شرقی-غربی دارد. به نظر می‌رسد ستون‌های رواق‌ها به صورت مستطیل با نیم‌ستونی گرد اجرا شده است. ایوان شمالی این سرا از همه مرتفع‌تر است.

این سرا در جبهه‌ی شمالی راسته بازار پایین قرار گرفته است در ضلع غربی آن حمام حاجی داداش و در روبروی آن سرای گلشن قرار گرفته است. این سرا دارای ۵ ورودی است که ورودی اصلی آن در راسته بازار پایین قرار دارد و ۲ ورودی به کوچه شرقی بنا و ۲ ورودی دیگر به فضای باز و متروک در سمت غرب بنا (پشت حمام حاجی داداش) باز می شود.

حجره‌های اطراف این سرا به‌دلیل متروک‌ شدن بیش از سایر سراها، در معرض تخریب و خطرات جدی قرار دارد. فرو ریختن بخش‌هایی در نمای جنوب‌شرقی، سازه‌های طاقی را در معرض عوامل جوی مخرب داده است. در نمای شرقی نیز مورد مشابهی به صورت خفیف‌تر وجود دارد. این سرا امروزه کاربری بازارچه صنایع دستی دارد.

میادین‌

در حوالی دروازه‌های شهر کاروانسراهایی ساخته می‌شدند که برای اطراق کاروان‌های تجاری یا مسافری مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

در مجاورت این کاروانسراها در داخل یا خارج شهر میدان‌هایی به وجود می‌آمدند که محل داد و ستد و مبادلات تجاری بوده‌اند و‌جود این میادین باعث می‌شد تا فرو شندگان دوره گرد‌، روستائیان و بازرگانانی که بین شهرها آمد و شد داشتند بتوانند در این فضا‌ها به خرید و فروش بپردازند و تبادل اجناس بپردازند.

 

نزدیکی این میدان‌ها با کاروانسراهای عمده شهر سبب رونق و احیا آنها می‌شد نحوه استقرار میادین آهنگران و میدان ورکچی‌ها در شرق و غرب بازار زنجان در مجاورت کاروانسراهای عمده بازار و شهر زنجان بیانگر نقش این فضاها در کالبد بازار است.

تیمچه‌ها‌

تیمچه‌های بازار زنجان علاوه بر خصوصیات کالبدی ویژه‌ای که دارند از نقاط عطف حرکت‌های پیاده راسته بازار به شمار می‌روند به عنوان مثال تیمچه‌های چهار دربی در قسمت شرقی بازار‌، جمع کننده حرکت‌های ورودی بازار و هدایت کننده آن در مسیر راسته اصلی است.

 

مجموعه بازار زنجان در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

 

مجموعه‌ی تاریخی رختشویخانه در قلب بافت تاریخی شهر زنجان که منطبق بر حصار قدیمی شهر می‌باشد، در یک منطقه‌ی پر تراکم مسکونی احداث شده است.

این بنا در مدت 15 ماه ساخته شده و در سال 1307هجری شمسی توسط علی اکبرتوفیقی، رئیس بلدیه‌ی شهر خریداری شده است.

مردم شهر لباس و رخت خود را در آن محل می‌شسته‌اند.

 

رختشویخانه شبانه‌روز دایر بوده و استفاده از این محل برای شهروندان رایگان بوده است.

بنای رختشویخانه در محله‌ معروف به‌ باباجامال چوقوری زنجان به‌ دست‌ دو برادر به نام‌های‌ مشهدی‌ اکبر معمار و مشهدی‌ اسماعیل بنا ساخته‌ شده‌ است‌.

این بنا در سال 1345 ه.ق به دستور شهردار وقت زنجان آقای علی اکبر توفیقی ساخته شده است.

هدف از ساخت این رختشویخانه تامین امنیت و آسایش زنان در یک مکان سرپوشیده بوده است.

 

فضای داخلی بنا، با منظره‌ای زیبا طراحی و اجرا شده است. دو ردیف طاق و تویزه به طور متوالی که سکوهای سنگی آنها را از هم جدا می‌سازند. این فضا توسط 11 ستون به طور قرینه سالن را به دو قسمت تقسیم نموده است. آنچه که از این منظر حائز اهمیت است، موضوع نظم اجتماعی حاکم بر این مجموعه است که از نظر رعایت موازین بهداشتی، امری لازم و ضروری می‌باشد و برای آن تدابیری اندیشیده شده بود.

 

به طوری که محل شست و شوی رخت به 4 قسمت تقسیم می‌شده، ابتدای شستشو که از انتهای جریان آب است، حوضچه مخصوص لباس‌های بسیار آلوده و لباس‌های مربوط به افراد با امراض ساری بوده است. مجرای آب واقع در حد فاصل حوضچه دوم و سوم مخصوص لباس‌های نسبتاً تمیز و محل آبکشی و حوضچه چهارم مخصوص شستشوی ظروف آشپزخانه و بالاخره حوضچه آخر (اولین حوض از حرکت آب) محل آب تمیز و خوراکی بوده است. بدین سان امر شستشو با رعایت کامل موازین بهداشتی انجام می‌گرفته است.

در حال‌ حاضر این‌ اثر تاریخی‌ به‌ موزه‌ باستان‌ شناسی‌ و مردم ‌شناسی‌ تبدیل‌ شده‌ است‌. مجموعه‌ تاریخی‌ رختشویخانه‌ در فهرست‌ آثار تاریخی ایران‌ به‌ ثبت‌ رسیده‌ است. این موزه زیبا اکنون در خیابان سعدی زنجان قرار گرفته است

 

خانه ذوالفقاری مربوط به دوره قاجار است و در خیابان طالقانی شهر زنجان واقع شده است.

عمارت ذوالفقاری در یکی از محلات قدیمی شهر زنجان موسوم به محله دالان آلتی در ضلع شمالی سبزه میدان و مسجد جامع قرار دارد. این خانه به سبک بناهای اواخر دورهٔ قاجار ساخته شده‌ است.

 

سبک ساختمانی آن از بناهای گوتیک اروپایی الهام گرفته شده‌ است. 

 

معبد باستانی "داش کسن" یا آن چنان که جهانگردان آن را می شناسند: معبد اژدها، در حاشیه روستای "ویر" در حدود 15 کیلومتری شهر تاریخی سلطانیه واقع شده که به نقش دو اژدهای برجسته و چند محراب اسلامی در دو سمت خود و به قرینه یکدیگر مزین است.

 

یکی از دلایل معروف بودن این معبد به دلیل وجود نقش های اژدهای آن است که نمونه های مشابه آن را آنوبانینی در جای دیگری از ایران مشاهده نکرده است.

طبق نظر برخی باستان شناسان، قدمت این معبد به قبل از اسلام باز می گردد که در زمان ایلخانان نقوشی از جمله اژدها بر آن افزوده شده است.

مجموعه تاریخی داش کسن مرکب از ایوان ها، نقوش برجسته و محوطه های باستانی است که در جهات مختلف به ویژه نقش حجاری شده اژدها، منحصر به فرد و قابل توجه است.

آثار به جای مانده در محل، این احتمال را قوت می بخشد که ایلخان مغول "ارغون" پیش از گرایش به دین اسلام، اقدام به ساخت معبدی نموده است.

تاثیر و تاثر متقابل ایران و چین بر یکدیگر بیش از هر محل دیگری در این مکان مشهود است، چنان چه تلفیق طرح های اسلیمی و نقش اژدها این موضوع را متذکر می شود.

 

در حال حاضر چیز زیادی از این معبد باقی نمانده و تنها سنگ های بزرگ و پراکنده در گوشه کنار معبد دیده می شود.

محدوده معبد اژدها مستطیلی و به ابعاد تقریبی 100 متر در 50 متر است که یک قسمت از آن به واسطه حفاری در تپه ایجاد شده است.

 

معبد در دامنه تپه ای قرار داشته و مشرف به دشتهای وسیع و زیبایی است.

داش کسن ترکیبی به زبان ترکی است داش به معنی سنگ و کسن به مفهوم برش دادن است نامی عجولانه که به معبد تراش داده شده اطلاق گردیده است.

ابتدا داخل این محوطه عظیم با برش دادن سنگ های سبز خالی شده و سپس در دل کوه سه غار عمیق کنده شده است این سه غار در سمت جنوبی دیواره و اضلاع شرقی و غربی آن حفر شده حد فاصل این سه غار حجاری های زیبایی دیده می شود.

عده ای از باستان شناسان این اثر منحصر به فرد را با حجاری های طاق بستان در کرمانشاه مقایسه و آن را مربوط به آیین مهرپرستی و متعلق به دوره ساسانی دانسته اند و برای توجیه نظریه خود نقوش موجود در داش کسن را مربوط به دوره ایلخانی دانسته اند.

 

نقش دو اژدها به طول 5/3 متر در ضلع شرقی و غربی معبد وجود دارد هر دو اژدها با طرح های اسلیمی، گل، بوته و مقرنس تلفیق شده است در مجمع التواریخ اسناد و نقاشی هایی وجود دارد که حضور سفیران و هنرمندان چینی را در اوایل قرن 7 هجری قمری در دربار ایلخانان نشان می دهد شاید این سند مهم روشن نماید چگونه اژدها به عنوان نمادی از هنر چینی با هنر ایرانی آن دوره تلفیق شده است.

در سنگ ها و ستون های شکسته بنا، کلمات عربی به طرحهای اسلیمی دیده می شود نیایشگاه یا آرامگاه یا معبد هر چه هست داش کسن ضیافتی از هنر شرق و غرب آسیااست داش کسن هم به برخی مولفه های تمدن بیزانس در غرب آسیای صغیر شباهت دارد هم مولفه هایی از تمدن اسلامی دارد و هم حجاری و هنر سنگ تراشی ایران پس از اسلام را به اوج رسانده است.

 

مسجد حسینیه اعظم زنجان به عنوان دومین قربانگاه جهان اسلام بعد از منا و مرکز پایتخت شور و شعور حسینی در ایران شناخته شده است. ثبت دسته عزاداری هشتم محرم برابر با شب تاسوعای حسینی به عنوان دهمین میراث معنوی ایران، دلیل منحصر به فرد بودن این برنامه و آستان مقدس و صد البته توجهات خاصه حضرت سید الشهداء (ع) به این مکان مذهبی است که شهرت و آوازه آن را به برکت معنویت خاص این مسجد و اعتقاد قلبی ارادتمندان حضرت امام حسین (ع) جهانی کرده است.

این دسته عظیم عزاداری که از آن به عنوان بزرگترین تجمع عزاداران حضرت سید الشهداء (ع) در ایران نام برده می شود، به نام و یاد برادر بزرگوار و علمدار آن حضرت یعنی حضرت ابوالفضل العباس (ع) در روزی که در تقویم سوگواری محرم زنجان به «یوم الابوالفضل و یوم العباس» معروف است، به حرکت در می آید و هزاران قربانی به یاد دستان بریده آن بزرگوار در مسیر دسته حسینیه ذبح یا به مسجد اهداء می شود.

مسجد حسینیه اعظم از نظر جغرافیایی در جنوبی ترین منطقه شهر زنجان، ما بین مدارهای 36 و 37 درجه شمالی و نصف النهارهای 48 و 5/49 درجه شرقی واقع شده است.

برای بیان تاریخچه این مکان متبرک و معنوی از پنج سند مکتوب  و نقل و قول معمرین و ریش سفیدان بهره می بریم؛ البته قبل از پرداختن به جزئیات تاریخچه این مسجد اشاره ای موجز در بیان لفظ «حسینیه» در منابع بدست آمده تاکنون می اندازیم.

با ظهور سلسله صفویه در سال 907 هجری قمری به قیادت شاه اسماعیل صفوی، مذهب رسمی ایران«تشیع اثنی عشری» اعلام شد. یکی از دستاوردهای مهم ظهور این سلسله در ایران، تداوم و گسترش عزاداری و تعزیه خوانی بود. همچنین به دلیل اینکه زیارت عتبات عالیات بخصوص کربلا مورد توجه شیعیان جهان اسلام بود،در مسیر راههای مختلف شهری و روستایی قلعه هایی برای عزاداری زوار کربلا احداث کردند که «حسینیه»  نامیده شد. تاکنون اولین نمونه های لفظ و واژه «حسینیه» در متون تاریخی دوره شاه عباس صفوی از جمله «عالم آرای عباسی» ثبت شده است.  یکی از شهرهای مورد توجه در این دوره «زنجان» بود که علی رغم ویرانی ناشی از دوره تیموریان و ادامه این روند، رشد و بالندگی دوباره خود را از دوره صفویه آغاز کرد. در همین زمان بود که حسینیه ای نیز در این شهر احداث شد. در متون تاریخی و جغرافیایی موجود فعلاً بجز یک منبع، هیچ منبع دیگری ذکری از «حسینیه زنجان» نیاورده است و امید است در آینده منابع دیگری در این زمینه پیدا شود.

 این منبع موجود کتابی است به نام «تاریخ دارالعرفان خمسه» تألیف «رستم الحکما» که با مقدمه و تصحیح آقای حسن حسینعلی در سال 1387 شمسی توسط انتشارات  پینار زنجان به چاپ رسیده است. این کتاب در دوره فتحعلی شاه قاجار و به فرمان فرزندش عبدالله میرزا که در آن دوران حاکم زنجان بود و با روایت دو نفر به نامهای «میر اشرف بیگ زنجانی» و «میرافضل بیگ زنجانی» گویا در سال 1248 هجری قمری تألیف شده است. موضوع کتاب، شرح حال حاکمان زنجان از زمان مرگ نادر شاه  افشار تا روی کارآمدن فتحعلی شاه قاجار است. با مطالعه این کتاب مشخص می شود که حسینیه اعظم زنجان در دوره نادرشاه افشار و شاید هم سالهای قبل وجود داشته است.

 بار اول در صفحه 37 این کتاب به نام «حسینیه» اشاره رفته است. وقتی که عده ای از اهالی زنجان به سرکردگی «علی بیگ عسگرلو» و «جلال محمد» درصدد قیام عیارانه بودند... «ظهر تابستان و گرمای عجیب حکمروا بود که از جوانب محله ای که اهالی شهر «حسینیه» می گویند و همچنین از جوانب باغات جنوب بلده، مشرف بر «زنجانرود» که صدای سم اسبان که بر رویشان فارسان (سوارکاران) مضمار دلاوری و جنگ و نبرد بودند بر «آشاقه محله» هجوم عام آورده ...» بعد از آن مؤلف به جنگ این گروه با افراد باج گیر و زورگو می پردازد. مسأله این است که «حسینیه» مذکور در آن زمان هم نام محله و هم نام تکیه بوده و از نظر جغرافیایی نیز با حسینیه امروزی منطبق است.

 بار دوم وقتی است که «ذوالفقار خان افشار» حاکم زنجان به اسارت سپاهیان کریم خان زند در آمد . در آن زمان نیز گروهی از بازمانده افراد فوق الذکر یکی از نوادگان نادر شاه به نام «سندباد میرزا» را که گویا نوجوانی بود به حکومت زنجان برداشتند و ... ((از جانب محله ای که «حسینیه» باشد با سپاهی نه چندان مهیا از جانب محله مذکور و باغات جنوب مزبور حمله کرده و آن  مخاذیل را بعد از چندی جنگ و نبرد و زور و بازو عقب راندند و کلاً شهر زنجان در کف دو طائفه «حقیون» و «ناحقیون» قرار یافت ....)) (صفحه 41 کتاب)

 مدتی نگذشت که «ذوالفقارخان » مورد بخشش «کریم خان زند» قرار گرفت و آزاد شد. ذوالفقار خان وارد زنجان شد و در «حسینیه» ساکن شد. ((عالیجاه پیغمبر پگاه «ذوالفقارخان» جلالت نشان افشار رسیده و سپاه ظفر همراه مذکور، از دروازه شرق وارد بلده شده و در «حسینیه» اقامت فرمودند ... )) (صفحه 44 کتاب) . گویا حسینیه در دوره زندیه مشرف به یک دروازه شرقی بود.

 بار دیگر وقتی است که نام سه محله معروف زنجان در اوایل دوره قاجاریه ذکر می شود که به همت ((عبدالله خان اوصالی)) تعمیر و بازسازی می شوند: ((بدین سان جهت اهالی ((محله پائین)) و ((دیوانگان)) و ((حسینیه)) جوی هایی باریک از آب رودخانه (یعنی زنجان چای) کشاندند و در خانه های خویش چاههایی حفر کردند...))(صفحه 78 کتاب) .

 با این اوصافی که از کتاب «تاریخ دارالعرفان خمسه» در خصوص «حسینیه» آورده شد، ثابت می شود که این محله و مسجد قبل از دوره زندیان وجود داشته و در دوره زندیان و اوایل قاجاریه یک محله تاریخ ساز محسوب می شد.

 دومین سند مربوط به تاریخچه حسینیه اعظم علمی است که در حسینیه موجود است و به نام «علم اصلی» معروف  و اندازه آن از سایر علم ها کوچکتر بوده و تاریخ 1221 بر روی آن حک شده است.

 سومین سند مکتوب، سنگ نوشته ای است که در حال حاضر در راهرو مسجد به دیوار نصب شده و تاریخ 1261 هجری قمری در ذیل اشعار آن مکتوب گردیده است.

 

 بعد حمـد خــدای عزوجـل                                               که کریم اسـت و قادر و منـّان

 جمعی از مؤمنیـن اهل محل                                          هـمه در زهـد بوذر و سلمـان

 سّید و میرشان محـمد عـلی                                         صاحب جاه و فّر و عّزت و شان

 دّر دریــای پــــاک پیـغمــبـر                                              پور هم اسـم موسـی عمـران

مسجدی خواستند بی ماننـد                                         طرح از لطف حضـرت یـزدان

چون به پایان رسید این مسجد                                     هاتفـی سفت این در غلطـان

 حَــبَذّا مســجدی که در منظــــر                                         آمـده رشـک روضـه رضـوان

 ـسـال تاریــخ او طلــب کـــردم                                         روزی از صوفی خجسته بیـان

 کلک بگرفت و ریخت از کلکش                                          بـر ورق ایـن جـواهــر الــوان

 بـوَد از وَجــه پـــاک این مَعــبـَد                                           طلعت مسجـد الحـرام عیـان

همانطور که تاریخ سنگ نوشته نشان می‌دهد اهالی محل، این مسجد را در سال 1261 هجری قمری به پایان رسانده‌اند. البته به گفته معمرین و اهالی محل این تاریخ مربوط به زمان تعمیر و بازسازی مسجد است.

 چهارمین سند مکتوب که با مهر «حاج میرزا لطف الله شیخ الاسلام» و «آخوند ملاکاظم» ممهور شده، صفرالمظفر 1295 هجری قمری را نشان می دهد که در زیر وقف نامه دو فرد خّیر و نیکوکار به نامهای «حاج میرزا محمد تقی» و «حاج میرزا بابایی» تاجر که دو باب دکان را وقف صحیح شرعی نموده اند، آمده است.

 در این وقف نامه قید شده با اطلاع عالیجناب «آخوند ملاعلی اصغر روضه خوان» در راه جناب ابی عبدالله الحسین (ع) در تکیه حسینیه خرج و احسان نمایند. از اول ماه محرم تا دوازدهم محرم، هر قسم مصلحت بداند صاحب اختیار است.

پنجمین سند مکتوب که با مهر« آقا سید عبدالرحیم مجتهد» و «آقا سید علی» و «آقا شیخ ابراهیم» ممهور شده مربوط به شخصی به نام «حاج محمد هاشم شریف العلماء» به تاریخ شوال 1322 هجری قمری است.

این سند وقف ششدانگ یک شعیر و دو ثلث شعیر قریه دهجلال از قراء سجاسرود به مساجد و مدارس خمسه زنجان در سال 1322 هجری قمری است که نام مسجد و مدرسه حسینیه نیز در بین آنها مشاهده می شود.

نکته قابل توجه در این وقف نامه این است که حسینیه در این سال، هم مدرسه بوده و هم مسجد زیرا واقف در توضیحاتی که در وقف نامه داده آورده است که متولی، منافع قریه مذکور را در وهله اول به تعمیرات مدارس و مساجد خمسه زنجان و تأمین آب آنها به مصرف برساند و نه عشر دیگر را به حضرات طلاب محصلین ساکن در حجرات هر مدرسه بپردازد، آن هم از قرار هر حجره 3 نفر طلبه. 

علاوه بر اسناد و مدارک مکتوب فوق الذکر، گفته های شفاهی معمرین، ریش سفیدان و هیئت امنای مسجد حسینیه اعظم براساس دیده ها و شنیده های خود از اجداد و نیاکانشان حکایت از تاریخی دور برای این مسجد دارد.

 براساس دیده ها و شنیده های خود از اجداد و نیاکانشان حکایت از تاریخی دور برای این مسجد دارد.

 این گفته ها حاکی از آن است که در دوره پهلوی اول با هجوم و تهدید سردمداران رژیم پهلوی، حسینیه و برنامه های آن مدتی تعطیل و برخی از اشیاء و آثاری که قدمت تاریخی داشته اند از مسجد ناپدید می شود. بعد از تبعید رضاخان فعالیت های حسینیه دوباره به حالت عادی برمی گردد و بدنبال تعمیر و نگهداری آن توسط اهالی محل و پیشکسوتان، حسینیه با عنوان «مسجد حسینیه شهرستان زنجان» مجدداً شروع به فعالیت می کند و بتدریج گسترش می یابد.

 در سال 1328 هجری شمسی برای اولین بار چهار رأس گوسفند در مسیر دسته حسینیه ذبح می شود. این تعداد در سال 1341 به هفت رأس می رسد. از همان سال تعداد قربانی های مسیر دسته حسینیه افزایش می یابد بطوریکه در سال 1352 به 350 رأس، 1353 به 650 رأس، 1383 به 6400 رأس و در نهایت در سال 1389 به بیش از 12000 رأس رسیده است که بعد از قربانگاه منا در مکه معظمه، اولین رتبه را در زیادت قربانی در جهان اسلام دارد.

 مراسم دسته عزاداری شب تاسوعای حسینی که همه ساله با حضور صدها هزار نفری عزاداران حسینی برگزار می شود ، در 15 دی ماه 1387 به عنوان دهمین میراث معنوی کشور در فهرست میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به ثبت رسید. مجموعه این مسجد امروز در ظل توجهات خاصه حضرت امام حسین (ع) با بیش از دوازده هزار متر مربع مساحت دارای امکانات و فضاهای متعدد فرهنگی، مذهبی، درمانی و خدماتی از جمله کتابخانه، شبستانهای مختلف، دارالشفاء ، صندوق قرض الحسنه و ... است و از مهمترین مراکز تأثیرگذار فرهنگی و مذهبی شهر زنجان است.

امید است با گسترش روز افزون شکوه و عظمت این مکان معنوی جهان تشییع، روز به روز شاهد افزایش ارادتمندان اهل بیت (علیهم السلام)و حقانیت این خاندان مکرم باشیم.

 

آرامگاه ملاحسن کاشی عمارتی  در نزدیکی گنبد سلطانیه، توسط شاه طهماسب اول به افتخار ملاحسن کاشی عارف قرن ۱۴میلادی بنا شده‌است.

تکمیل معماری داخلی بنا توسط فتحعلی‌شاه قاجار در دوران قاجار و قرن نوزدهم میلادی انجام گرفته ‌است.

گنبد سلطانیه مقبره اُلجایتو است که از ۱۳۰۲ تا ۱۳۱۲ در شهر سلطانیه (پایتخت ایلخانیان) ساخته شد و از آثار مهم معماری ایرانی و اسلامی به شمار می‌رود.

گنبد مزبور در پنج فرسخی سمت شرقی شهر زنجان در داخل باروی شهر قدیم سلطانیه قرار گرفته و بنایی است هشت ضلعی که طول هر ضلع آن ۸۰ گز است. هشت مناره نیز در اطراف گنبد قرار دارد و قدیمی‌ترین گنبد دوپوش موجود در ایران است.

 

غار کتله خور، غاری است خشکی - آبی، در ۱۵۵ کیلومتری جنوب زنجان، ۸۰ کیلومتری جنوب خدابنده، در نزدیکی شهر کوچک گرماب واقع شده است. مسیر متداول برای بازدید از این جاذبه طبیعی جاده زنجان به خدابنده (قیدار) در امتداد زرین آباد به گرماب می باشد.

 

در بعضی ازمناطق غربی ایران به کوههای کم ارتفاع کتله می‌گویند و احتمالاً وجه تسمیه غار نیز به همین علت باشد که غار در یکی از این کوهها قرارگرفته‌است و خورشید از پشت آن طلوع می‌کند و بجای کتله خورشید به آن کتله خور گویند. غار کتله خور قبل از سال ۱۳۰۰ خورشیدی کشف شده‌است و در سال ۱۳۳۰ توسط شخصی به نام جمالی زنجانی به ثبت رسیده‌است.

 

حدود سال ۱۳۴۳ خورشیدی کوهنوردان به علت طولانی بودن دهلیز ورودی و کوتاه‌بودن سقف آن و مشکلات عبور و مرور و فقدان جاذبه‌های، غارسنگی بی‌اهمیت جلوه شد ولی در سال ۱۳۶۵ گروهی مجهز از غارنوردان زبده همدان بازدید مفصلی از غار انجام دادند و توانستند شکل‌گیری این غار را به دوران ژوراسیک مربوط دارند.

(یعنی بیش از ۱۲۰ میلیون سال قبل) ساختمان در زیر کوه‌کتله خور قرار گرفته و از پائین دست دهانه آن رودشور که از شعبات فرعی قزل‌اوزن است جاری می‌شود غار درمنطقه مستطیلی شکلی به ابعاد ۲۰۰۰×۱۵۰۰ متر به‌وجود آمده‌است

در محل یاد شده عملکرد هوازدگی مکانیکی و نیروهای درونی به کمک یکدیگر تعدادی ترک یا گسل متقاطع را در محدوده داخلی این فضا به وجود آورده و به دلیل فراهم شدن سایر شرایط، فرآیند غار زایشی شروع شده‌است.

این غار از سه طبقه تشکیل شده و دارای تونل های فرعی و استلاکتیت ها و استلاکمیت ها و ستون های بسیار در گذرگاه های اصلی است وقندیل های مخروطی آویزان از سقف ها در اثر داشتن ناخالصی ها، رنگ های متنوع به خود گرفته اند و آنها که ترکیبات به همراه نداشته و یا کمتر دارند به صورت بلورهای شیشه ای بسیار شفاف مشاهده می شوند.

غار کتله خور، غاری است آهکی که در برخی نقاط آن گل رس و خاک های حاوی اکسید آهن قابل مشاهده است. این غار از نظر قدمت تقریبا همسن غار علیصدر در همدان است. البته این دو غار از دو جهت با هم تفاوت دارند.

یکی اینکه غار علیصدر همدان غاری است کاملا آبی، اما غار کتله خور زنجان غاری است تقریبا خشک. دوم اینکه آهک های غار کتله خور نسبت به آهک های غار علیصدر بسیار خالص تر است که این خود عاملی است جهت زیباتر شدن غار، چراکه خالص بودن آهک ها موجب شفافیت آنها و در نتیجه عبور نور از قندیل ها می شود.

دهانه غار در ارتفاع ۱۷۰۰ متری از سطح دریا قرار دارد و اختلاف ارتفاع آن با ارتفاع چشمه‌ای که آبهای فرورو حاصل از ریزش جوی غار را خارج می‌کند و به رود شور می‌ریزد، ۵۰ متر است.

در حال حاضر این غار به سه بخش فرهنگی، تفریحی و ورزشی تقسیم شده‌است بخش ورزشی آن تنها مورد استفادة غارنوردان و صخره‌نوردان قرار می‌گیرد، حدود ۴ کیلومتر است که البته هنوز انتهای آن کشف نشده‌است.