خصومت ورزی عربستان با ایران با اهرم حج(2)

بسیاری از تحلیلگران این نظریه را مطرح کردند که انقلاب اسلامی میتواند تاثیر قابل ملاحظه ای در ایجاد جنبش های اسلامی و حرکتهای آزادی خواهانه در سراسر جهان داشته باشد.

با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران دوران جدیدی از حاکمیت ارزش های دینی و نفی سلطه شرق و غرب آغاز شد . این پدیده عظیم تعریف جدیدی از مناسبات منطقه ای را مطرح ساخت. بسیاری از تحلیلگران این نظریه را مطرح کردند که انقلاب اسلامی میتواند تاثیر قابل ملاحظه ای در ایجاد جنبش های اسلامی و حرکتهای آزادی خواهانه در سراسر جهان داشته باشد. همین موضوع نگرانی هایی را در میان حکومتهای عرب حاشیه خلیج فارس بویژه عربستان که از پشتوانه مردمی و دموکراسی برخوردار نیست به وجود آورد.

ابهام در وضعیت سیاسی روابط ایران و عربستان تا اوایل سال 1981 ادامه داشت . این در شرایطی بود که عربستان در داخل با ناآرامی سیاسی و تحرک جنبش های مخالف مواجه شده بود. سازمان انقلاب اسلامی جزیره العرب بعنوان یک نیروی مخالف داخلی دولت عربستان در دسامبر 1979 قیام بزرگی را علیه حکومت آل سعود در مکه سازماندهی کرد . با وقوع این نا آرامی ها دولتمردان عربستان در مورد دست داشتن ایران در ناآرامی های عربستان دچار سوء ظن هایی شدند .

به این ترتیب مرحله نخست روابط ایران و عربستان پس از پیروزی انقلاب اسلامی در هاله ای از ابهام و بدگمانی رقم زده شد.

مرحله دوم سیاست عربستان در قبال ایران در آوریل سال 1982 نمایان شد .عربستان در این مقطع سعی در جلب نظر مقامهای ایران داشت و از جمله به زائرین ایرانی بیت الله الحرام اجازه برپایی مراسم برائت از مشرکین را داد و درقضیه حمله عراق به ایران نیز از هیات های میانجی گر حمایت میکرد ، اما در عمل ، سیاست حمایت همه جانبه از عراق را در پیش گرفت .

عربستان پیشتر نیز در ژانویه 1980 طرحی را به منظور برپایی یک پیمان نظامی و امنیتی بین 6 کشور عرب حاشیه خلیج فارس ارائه کرده بود . یکسال بعد در ژوئیه 1981 پیمان مذکور رسما تحت عنوان شورای همکاری خلیج فارس فعالیت خود را آغاز کرد .این مجموعه با اینکه در آغاز هدف خود را توسعه همکاری در زمینه های سیاسی و اقتصادی عنوان کرده بود اما در واقع نقش هماهنگ کننده سیاست های راهبردی عربستان را در مقابل ایران از طریق شورای همکاری خلیج فارس برعهده گرفت . عربستان همچنین پیمان های دوجانبه ای را در رابطه با امنیت داخلی با کشورهای شورای همکاری خلیج فارس به امضاء رساند .

فراز و فرود در روابط ایران و عربستان همچنان ادامه یافت بطوری که در ژوئیه سال 1985 سعود الفیصل وزیر خارجه عربستان به ایران سفر کرد و بامقام های ایران در مورد مسایل مختلف از قبیل حج ، جنگ عراق ، اوپک و سایر مسایل منطقه مذاکره کرد . این مذاکرات البته دستاوردی نداشت . از این مقطع به بعد روابط دو کشور به تیرگی گرایید. تنش سازی سعودی ها در روابط با ایران با کارشکنی عربستان علیه ایران در سازمان کشورهای صادر کننده نفت "اوپک " نمایان تر شد .

از آغاز دهه 1970 ، نفت نقش تاثیر گذاری در روابط کشورهای تولید کننده و صادر کننده نفت خلیج فارس داشته است . این موضوع ازعواملی بود که باعث شد عربستان سعودی که تا آن مقطع کمتر فعالیتی فراتر از محدوده جغرافیایی خود داشت اهمیت و نفوذ ویژه ای در دنیای عرب و منطقه خلیج فارس بدست آورد . عربستان سعودی ، به دلیل داشتن بزرگترین ذخایر نفت جهان و ثروت فراوان ناشی از تولید و صدور آن ، در دهه 70 نفوذی و قدرتی فراتر از قابلیت های جمعیتی ، اقتصادی ، علمی و پیشینه فرهنگی و تاریخی خود بدست آورد . در واقع افزایش سریع در آمد حاصل از صدور نفت به گسترش نفوذ سیاسی ریاض در پایتخت های دول عرب ، به ویژه در جزیره عربستان ، کمک شایان توجهی کرد و همین مسئله بر روابط ایران و عربستان تاثیری مستقیم داشته است . بعنوان مثال عربستان در جلسه هفتاد و ششم اوپک در دسامبر1985 طرح جدیدی را ارائه داد که سبب اشباع بازارهای نفت شد و قیمت نفت به پایین ترین سطح خود رسید . هدف اصلی این اقدام ، اعمال فشار به اقتصاد و در آمد نفتی ایران برای ضعیف کردن ایران در جنگ تحمیلی بود . همان اقدامی که در دو سال اخیر نیز در سیاست خصومت ورزی عربستان با ایران تکرارشده است .

استراتژی عربستان در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران نیز ، حمایت همه جانبه از حکومت عراق در جنگ و کاهش پشتیبانی دولتها و نیروهای پیشرو منطقه از جمهوری اسلامی ایران بود .

در واقع رژیم عراق در جنگ علیه ایران از حمایت کامل کشورهای عرب خلیج فارس برخوردار بود و در راس آنها عربستان و کویت بیشترین کمکها را در اختیار عراق قرار دادند . کمک های مالی تسلیحاتی عربستان به عراق در طول 8سال جنگ تحمیلی ادامه داشت . کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس در طول جنگ 40 میلیارد دلار کمک مالی در اختیار عراق قرار دادند . بخش اعظم آن کمک ها مربوط به عربستان و کویت بود.

کشورهای عرب حوزه خلیج فارس، بالغ بر70 میلیارد دلار کمک مالی و جنسی در اختیار صدام گذاشتند که حدود 30 میلیارد آن توسط عربستان تامین شد. عربستان همچنین روزانه 280 هزار بشکه نفت به حساب عراق می فروخت و علاوه برآن روزانه بین 350 تا 500 هزار بشکه نفت عراق را از خاک خود به بندر " ینبع " انتقال میداد . عربستان سعودی هچنین هزینه بخشی از خریدهای تسلیحاتی عراق را که به تعویق افتاده بود برعهده گرفت . علاوه برکمکهای مالی تعدادی از بنادر و فرودگاه های عربستان نیز در اختیار عراق قرار داده شد و آواکس های امریکایی نیز با استقرار در عربستان به فعالیت جاسوسی و جمع آوری اطلاعات برای عراق پرداختند .

پایان جنگ عراق و ایران منحنی روابط ایران و کشورهای عربی را تغییر داد و نشانه های قابل توجهی از بهبود روابط آشکار شد . این تحول با حمله عراق به کویت در سال 1990 و اشغال 7 ماهه خاک این کشور ابعاد گسترده تری بخود گرفت . موضع گیری صریح و منطقی ایران مبنی برمحکومیت تجاوز عراق به کویت و کمک های ایران به پناهندگان کویتی و مهار آتش چاههای نقتی کویت در جریان حمله عراق از عواملی است که در تغییر دیدگاههای سران کشورهای عربی منطقه در قبال ایران تاثیر مستقیم داشت . بطوری که عربستان رویکرد به همکاری و تفاهم سیاسی با ایران را منطبق با منافع ملی خود دید و دراین جهت گام برداشت . این در شرایطی بود که وضعیت نه چندان مساعد اقتصادی ایران و عربستان در آن مقطع همکاری های نفتی را در چارچوب اوپک ، در اولویت همکاری های دو کشور قرار داد .

ده سال پس از خاتمه جنگ تحمیلی ، وزیر کشور عربستان نایف بن عبدالله عزیز در مصاحبه با روزنامه کویتی رای العام که در 17 قوس 78 اوت 98 19به چاپ رسید گفت : " ملک فهد در آن زمان اظهار داشت بزرگترین اشتباه صدام پاره کردن و یا لغو موافقت نامه میان عراق و ایران بود ."

نایف گفت : وی و ولیعهد عربستان به اشتباه صدام در جنگیدن با ایران پی برده بودند ولی برای عربستان راه دیگری نبود چرا که دراین راستا فقط دو راه بود، یکی نابودی کل عراق و دوم بقای آن؛‌که ما در آن برهه می بایست از عراق حمایت میکردیم .

جنگ عراق علیه ایران در چارچوب قطعنامه 598 درسال 1988 پایان پذیرفت. این رخداد تا حدودی جنگ روانی تبلیغاتی کشورهای عربی را علیه ایران کاهش داد و فرصتی به دست داد تا روابط با ایران مورد ارزیابی مجدد قرار گیرد . لیکن آنچه که این تحول را شتاب بیشتری بخشید و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس را به تجدید نظر اساسی در مورد مناسباتش با ایران ترغیب کرد شرایط نگران کننده ای بود که با تجاوز عراق به کویت در سال 1990 به وجود آمد و ثبات و امنیت منطقه را به شدت تحت تاثیر قرار داد . از این رو تحولات پس از این مقطع در شکل گیری مناسبات ایران و کشورهای منطقه تاثیر مستقیم داشت و روابط تیره ایران وعربستان را دگرگون ساخت. در این مقطع با وقوع جنگ دوم در خلیج فارس در سال 1990 که به جنگ نفت شهرت یافت، مرحله درک واقع بینانه کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس از ایران آغاز شد .

در سال 1990با حمله عراق به خاک کویت و اشغال این کشور، بسیاری از همسایگان عرب انتظار داشتند، جمهوری اسلامی ایران از اقدام عراق استقبال و آن را تایید کند. موضع قاطع و اصولی ایران مبنی برمحکومیت تجاوز عراق علیه کویت ، اما بسیاری از کشورهای منطقه به ویژه عربستان و کویت را از سیاست های جانبدارانه و حمایت های گذشته آنها از رژیم عراق درجنگ علیه ایران دچار شرمساری کرد . ایران در اقدامی انسان دوستانه اتباع کویتی و غیر کویتی آواره از این کشور را پناه داد و از آنها در خاک ایران پذیرایی کرد . به این ترتیب پس از پایان جنگ دوم خلیج فارس ( جنگ نفت ) و درک واقعیت ها از سوی رهبران عربستان و به رغم کارشکنی های امریکا و اسراییل که خواهان تیرگی روابط ایران و همسایگان عرب خلیج فارس هستند ، افق مناسبات ایران و کشورهای عربی منطقه روشن و کار بازسازی روابط به تدریج آغاز شد .

تاثیرات این تغییرات بر مناسبات ایران و عربستان را در گفتارهای بعد بررسی خواهیم کرد .