انقلاب اسلامی، انقلابی بی همتا(6)

این برنامه از محجموعه «انقلاب اسلامی، انقلابی بی همتا» به بررسی ادبیات انقلاب اختصاص دارد.

با وقوع هر انقلابی هر چند از همان بدو پیروزی، بیشترین و سریعترین تأثیر انقلاب بر ساختارهای سیاسی و اجتماعی آن کشور است؛ اما به مرور زمان تأثیر انقلاب بر حوزه های فرهنگی و ادبی بیشتر گسترش پیدا می کند و رفته رفته دیدگاه ها و مکاتب ادبی نو متولد می شود.

تغییر و تحول اساسی و بنیادینی که انقلاب اسلامی در شاخه های مختلف هنر، از جمله داستان و شعر، پدید آورده، به هیچ وجه قابل انکار نیست. این تحول و دگرگونی به گونه ای است که هنر و ادبیات ایران را به سادگی و وضوح می توان به دو بخش قبل و بعد از انقلاب، تقسیم کرد و تفاوت های آشکار آن را در جنس و مبنا و ماهیت تحلیل کرد.

انقلاب، سبکی تازه و نوین را در عرصه ادبیات پدید نیاورد؛ چرا که پیدایش سبک، عمدتاً به فرم و قالب و تکنیک مربوط و محدود می شود. اما انقلاب اسلامی، توانست موجب تحولی بنیادین در عرصه ادبیات و هنر باشد.

ادبیات، نمود اندیشه ها واحساسات و عواطف شاعرو نویسنده ازرویدادها و حوادثی است که در دنیای پیرامون وی رخ می دهد و خود آن را تجربه واحساس می کند. بی گمان هرگاه ارزش های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی در جامعه ای تغییر کند و دگرگون شود؛ در نوع نگرش و عواطف شاعر و نویسنده نیز تغییر و تحول پدید می آورد.  چرا که دید و بینش شاعر و نویسنده از رویدادها و جریان حاکم برفضای جامعه، در مضامین ودرون مایه آثار هنرمند جلوه و نمود پیدا می کند. تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی که از اوایل انقلاب اسلامی در ایران روی داد؛ نه تنها سیمای سیاسی و ساختارهای اجتماعی را به کلی دگرگون ساخت، بلکه در زمینه شعر، ادب و هنر نیز تغییرات فراوان ایجاد نمود. این تغییر هم در شکل و قالب آثار و هم در زبان و محتوا و پیام آنها دیده می شود. اندیشه ها و مضامین و تصویرهای تازه ای در ادبیات فارسی پس از انقلاب پدید آمده که بیشتر از تحولات سیاسی و اجتماعی الهام گرفته است.

اگر تحولات سیاسی و اجتماعی هر انقلابی عمیق باشد موجب دگرگونی های ژرف در ادبیات آن کشور می شود. زیرا پیوند هنر و ادبیات با اجتماع به ویژه از دیدگاه تعهد و مسئولیت امری بدیهی است.

ادبیات انقلاب اسلامی ادبیاتی است متعهد، از مردم و برای مردم و برای بیان مسائل آنان. این ادبیات تفننی و خالی از وظیفه و رسالت نیست. بلکه بیان خشم و طوفان روحی شاعران و نویسندگانی است که از میان توده مردم برخاسته و در کوره داغ حماسه آفرینی ها و ایثارها صیقل یافته است. هدف این ادبیات ابلاغ ارزشهای والای انسانی است، لذا حرفی نو دارد.

کمترسروده ای را در دوران انقلاب اسلامی می توان یافت که به طورمستقیم یا غیرمستقیم، رگه ها ونشانه هایی از رخدادها و وقایع زمان را در برنداشته باشد.

شعر انقلاب از نظر قالب و تکنیک ادامه طبیعی شعر پیش از انقلاب است، اما در حوزه تفکر و محتوا مسایل سیاسی و تحولات اجتماعی که حاصل انقلاب اسلامی بود به آن تشخص ویژه ای بخشید که این تشخص بویژه در کار شاعران متعهد و آرمانگرا نمودارتر است. 

از سال 1340 گونه ای ادبیات ضد رژیم پهلوی در ایران شکل گرفت که به ادبیات مقاومت شهرت یافت و در دو جناح اجتماعی و مذهبی تا پیروزی انقلاب اسلامی به حیات خود ادامه داد. با گسترش مبارزات سیاسی بر علیه حکومت پهلوی، اکثریت قزیب به اتفاق شاعران نوپرداز و روشنفکر به انقلاب پیوستند و در مبازه با رژیم دیکتاتوری پهلوی با مردم هماهنگ شدند. مصداق این سخن، دفترهای شعر انقلاب است که در مجلدهای متعدد منتشر شده است.

شعر انقلاب در شعر دو گروه از شاعران ریشه گرفت و بالید. گروه اول شاعران پیشکسوتی بودند که از پیش از انقلاب یا همزمان با جوش و خروش انقلاب با آن هماهنگ شدند و با مایه های هنری که از گذشته ها به دست آورده بودند شاخه نیرومندی از ادبیات انقلاب را ادامه دادند. در کنار این گروه، طیف شاعران جوان شکل گرفت. شاعران جوانی که فعالیت ادبی خود را در جریان مبارزات مردم و انقلاب آغاز کردند و چون به اصول انقلاب اعتقاد داشتند به طور طبیعی منادی اندیشه ها و پیامهای انقلاب شدند.

شعر انقلاب هم از نظر قالب و تکنیک و هم از نظر محتوا دارای ویژگی و خصایصی است. از نظر قالب شاعران جوان به قوالب شعر کلاسیک روی آوردند و غزل و رباعی رونق خاصی یافت. از نظر مضمون نیز مهمترین ویژگی آن انعکاس معارف اسلامی بود. انقلاب اسلامی ایران فراخوان انسان به خویشتن خویش بود. با وقوع انقلاب اسلامی، ارتباط بین مذهب و ادبیات ، شکل تازه ای به خود گرفت. شعر انقلاب با عطش فراوانی به مفاهیم و مضامین اسلامی روی آورد. از نگاه شاعر امروز عاشورا تنها یک حادثه نیست، بلکه یک فرهنگ است و لحظه لحظه های این انقلاب با این فرهنگ پیوند خورده است.

لب تشنه ام از سپیده آبم بدهید

جامی ز زلال آفتابم بدهید

من پرسش سوزان حسینم یاران

با حنجره عشق جوابم بدهید.

هنوز مدت زیادی از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران نگذشته بود که عراق به ایران حمله کرد. مردم به میدان مبارزه رفتند. ایستادگی مردمی، قلمرو تازه ای را در برابر شعر و ادب فارسی گشود و راه ورود موضوعات و مضامین و حتی واژگان جدیدی را در ابیات فارسی باز کرد. هشت سال مقاومت دلیرانه مردم ایران در برابر متجاوزان موجب به وجود آمدن «فرهنگ جنگ» شد. فرهنگی که توانست شعر فارسی را به شدت تحت تأثیر قرار دهد و دگرگون کند. روح حماسی اشعار دوران مقاومت که با موجی از عرفان آمیخته شده بود موجب تحول و دگرگونی زبان و محتوای شعر فارسی شد.

مخاطب شعر جنگ توده مردم است. شعر دفاع مقدس از پویاترین، ارزنده ترین و دلنشین ترین شعرهای دهه های اخیر شعر فارسی است. زبان و بیان ساده، فضای روحانی، ملموس و صمیمی و استفاده از فرهنگ غنی اسلامی از ویژگیهای شعر جنگ است. ترسیم چهره رنج کشیده مردم، دعوت به مبارزه، بیان جنایات و بیدادگری های دشمن متجاوز، توصیف رشادت های رزمندگان و شهدا از چمله مضامین جاری اشعار دوران دفاع مقدس و بعد از آن است.

پسرم این بسیجی کوچک دوست دارد بزرگتر باشد

چفیه ای و پلاک و تسبیحی، دوست دارد که چون پدر باشد

پشت پشتی پناه می گیرد، گاه هم ایست می دهد ما را

اسم شب «کاروان خورشید» است، رد شود هر که با خبر باشد

با توجه به اینکه حوادث و اتفاقات ناب و سوژه های بکر، جانمایه ادبیات داستانی است و انقلاب ها ذاتاً منبع این نوع واژه ها هستند، بالطبع نویسندگان به مدد آنها آثار متعددی خلق می کنند.

با پیروزی انقلاب اسلامی و ایجاد بستر مناسب و آزاد، نویسندگان حرفه ای که پیش از انقلاب اسلامی به بلوغ فکری رسیده بودند به همراه شاگردان جوان خود، صحنه های ادبی را در اختیار گرفتند و با استفاده از فضای باز انقلاب و نوپا بودن ادبیات داستانی که با انقلاب تولد یافته بود، دست به خلق آثاری زدند که به نحوی به انقلاب و جنگ می پرداخت.

بین سال های 1358 تا 1370شمسی(1979 تا 1991 میلادی) رمان ها و مجموعه داستان های متعددی منتشر شده است که نشان دهنده رشد کمی و کیفی ادبیات داستانی در این دوره است. اقبال و توجه نویسندگان به خلق اثر در این دوران تا بدانجا بوده است که منتقدان ادبی نوید فرارسیدن عصر رمان را داده اند. در این دوره ترجمه رمان و مجموعه داستان نیز رونق فراوانی داشته است. انقلاب و فضای آزاد آن بر ترجمه آثار خارجی نیز تأثیر خاص خود را گذاشته و  ترجمه آثاری با مضامین مبارزاتی و انقلابی کشورهای اروپایی، روسی و امریکای لاتین رواج یافته است.

با اوج گیری انقلاب و سپس پیروزی آن، کتابخوانی و به تبع آن کارگاههای داستان نویسی و محافل ادبی رواج و رونق خاصی پیدا کرد و مجلات ادبی فراوانی منتشر شد.

پژوهش های انجام شده نشان می دهد که ادبیات داستانی معاصر ایران در سال های قبل از انقلاب اسلامی دچار رکود و تکرار شده بود و حتی در مقاطعی به بن بست رسیده بود. این حالت را می توان به وضوح در عملکرد و بی اشتیاقی نویسندگان حرفه ای آن زمان دید. وقوع انقلاب اسلامی جان دوباره ای به پیکره نحیف ادبیات داستانی معاصر دمید. حرکت مردم و مبارزات و اتفاقات و حوادث بکر و ناب چند سال اوج انقلاب تا حد زیادی ادبیات داستانی معاصر را به بومی نویسی دعوت کرد.

برای بررسی جایگاه ادبیات داستانی انقلاب باید به نخستین نطفه انقلاب اسلامی یعنی قیام امام خمینی در سال 1342 شمسی (1963میلادی)رجوع کرد. ادبیات داستانی به بن بست رسیده و راکد آن سال ها با ظهور نویسندگانی چون جلال آل‌احمد دگرگون شد. جلال مبتکر نثر و زبانی متفاوت بود که پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران به عنوان الگو و معیار برای نویسندگان جوان مطرح شد. نثر و زبان جلال آل احمد با نثر بومی مردم ایران پیوند خورده بود و همین ویژگی موجب شد که آثاراو نقطه عطف ادبیات داستانی انقلاب اسلامی ایران شود. کتاب های داستانی و  حتی غیر داستانی او مانند «غربزدگی» و «خسی در میقات» کلید انقلاب ادبی اسلامی و ملی را زد. این نهضت توسط دیگر نویسندگان تا پیروزی انقلاب و پس از آن ادامه یافت و با ظهور نویسندگان جوان و تازه نفس، رمان ها و داستان های متفاوت و مختلفی که توسط آنان خلق شد جان تازه ای به ادبیات داستانی انقلاب بخشید.

با آغاز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران در سال 1359 (1970) و شلیک اولین گلوله، ادبیات داستانی دفاع مقدس پدید آمد و تا پایان چنگ و سال های بعد از آن، ادبیات داستانی دفاع مقدس جای ادبیات داستانی انقلاب نشست.

هر چند که در آغاز داستانهای دفاع مقدس فاقد نیروی تخیل و تکنیک داستانی بود و بیشتر به تهییج خواننده به دفاع از کشور می پرداخت، اما به مرور جای خود را در ادبیات فارسی باز کرد و نویسندگان جوان و پرتوانی را وارد این عرصه کرد. نویسندگانی که هنوز نیز می نویسند و با توجه به حضورشان در جبهه های جنگ، توانسته اند دفاع مقدس را به عنوان تم غالب آثار داستانی بعد از انقلاب حفظ و آثار ارزنده ای را خلق کنند.