آموزه های دعای تحویل سال

یا مقلب القلوب و الابصار یا مدبر الیل و نهار یا محول الحول و الاحوال حول حالنا الی احسن الحال . ای دگرگون‌کننده‌ دل‌ها و دیده‌ها! ای سامان‌دهنده‌ به روز و شب! ای گرداننده‌ سال‌ها و دل‌ها و حال‌ها! حالِ ما را به بهترین حال‌ها تبدیل فرما . 

نوروز، از نفس‏های معتدل بهار می‏ تراود و عشق و رویش را به ارمغان می آورد. با آمدن بهار؛ دل ها سرشار از سرور شده و جان ها معرفت می یابند. با تبسم طبیعت، گل لبخند بر لب ها می نشیند و همگام با تحول طبیعت انسان نیز متحول می شود. تحولی که زمستان وجود را به بهاری زیبا و پر بار مبدل کرده و همراه با عالم برون، عالم درون را دگرگون می سازد. در مسیر این تحول، از نام و یاد خدا مدد جسته و با قدم های استوار و توکل بر خدا، خانه دل را از هر آنچه بدی است پاک می کنیم تا برای نزول باران رحمت خدا آماده شویم. 

دنیا محل تحوّل و تبدل است. تحول طبیعت، یکی از این تحولات است. با سپری شدن سال و رفتن زمستان، یکی از ملموس ترین نشانه های قدرت خداوند بر روی زمین رخ می دهد. زمین مرده حیات تازه ای را نوید می دهد و لزوم تحول و جنبش را به انسان نهیب می زند. این تحول از طریق تلاش، کوشش و معنویت حاصل می شود. نوروز خواهشی برای تغییر و سبز شدن است. از همین رو، هنگام تحویل سال، ما نیز همراه و همگام با طبیعت دست به دعا بر می داریم و از خداوند می خواهیم که عالی ترین شکل تحول را در ما ایجاد کند، تحولی که تغییر باطنی ما را همسو با تغییر و دگرگونی طبیعت ظاهری، در مسیر شکوفایی و بالندگی قرار دهد:

یا مقلب القلوب و الابصار

یا مدبر الیل و نهار

یا محول الحول و الاحوال

حول حالنا الی احسن الحال .

ای دگرگون‌کننده‌ دل‌ها و دیده‌ها!

ای سامان‌دهنده‌ به روز و شب!

ای گرداننده‌ سال‌ها و دل‌ها و حال‌ها!

حالِ ما را به بهترین حال‌ها تبدیل فرما 

دعا از‌ نظر شرع مقدس اسلام یکى از‌ قطعى ترین امور دینى محسوب می شود. در آموزه های اسلامی به مسلمانان امر شده است که حوائج ‌و‌ مقاصد خود را‌ در‌ پیشگاه خدا عرضه کنند ‌و‌ از‌ ذات پاک اش بخواهند که‌  آن ها را برطرف سازد. جالب آنکه نه تنها در‌ دین اسلام دعا امرى قطعى ‌و‌ مسلم است، بلکه در‌ ادیان انبیاى گذشته ‌و‌ نزد پیامبران سلف نیز مسئله ‌ى‌ دعا یک امر حتمى بوده ‌و‌ پیشوایان الهى این مطلب را‌ به‌ مردم گفته ‌و‌ آموخته اند. علاوه بر‌ این خودشان در‌ مواقع ‌و‌ موارد متعدد در‌ پیشگاه بارى تعالى دعا کرده اند ‌و‌ خداوند بعضى از‌ ‌آن دعاها را‌ در‌ قرآن شریف آورده است. چنانکه ابراهیم خلیل (ع) هنگامیکه  هاجر ‌و‌ اسماعیل را‌ به‌ سرزمین بى آب ‌و‌ گیاه مکه آورد ‌و‌ آنان را‌ در‌ آنجا مستقر نمود، عرض کرد  پروردگارا! من‌ کسانى از‌ اهل بیت ‌و‌ ذریه ‌ى‌ خود را‌ در‌ این سرزمین بى آب ‌و‌ گیاه، در‌ کنار بیت مقدس ات، اسکان داده ام براى آنکه اقامه ‌ى‌ نماز کنند ‌و‌ دینت را‌ برپا دارند. آنگاه دعا مى‌ کند ‌و‌ مى‌ گوید:  بار الها! تفضل کن و دلهاى مردم را‌ به‌ آنان متمایل بنما.  (آیه 37 سوره ابراهیم)

موسى (ع) نیز از‌ طرف خداوند مأمور مى‌ شود نزد فرعون برود ‌و‌ او‌ را‌ به‌ دین حق دعوت کند، این امر خطیر ‌و‌ بزرگ را‌ به‌ لطف الهى مى‌ پذیرد،  و پس از آن دست به دعا برداشته و عرضه می کند: " بار الها! تو‌ به‌ من‌ در‌ این کار بزرگ، شرح صدر عنایت فرما، مشکلات مرا در‌ این راه آسان کن ‌و‌ زبان مرا گویا نما تا‌ آنان سخنان مرا بفهمند ‌و‌ به‌ دین تو‌ متوجه شوند " (آیان 24 -28 سوره طه)

در آیات متعدد دیگری نیز، به اهمیت و ضرورت دعا اشاره شده است، که نشان می دهند؛ دعا نور امید، نور تقوا و نور معرفت را در دل انسان زنده می کند.

در ابتدای دعای تحویل سال، خداوند را با نام مقلب القلوب و الابصار صدا می زنیم، زیرا در آموزه های اسلامی، قلب؛ سرچشمه تمامی افعال و اعمال انسان است. تمام اعضاء و جوارح از قلب فرمان می گیرند و عمل می نمایند. قلب را از آن جهت قلب می‌نامند که محل دگرگونی و تلوین است. درخواست از خداوند برای انقلاب و دگرگونی در قلب و دیده، نشانه آن است که انسان به سبب فراموشی از یاد حق و انس با غیر خدا، نیازمند تحول قلبی و روشنایی چشمان دل است. این تحول در قلب  وبصیرت انسان به دست خداست، و تنها فضل و عنایت ربوبی خدای رحمان است که می‌تواند غبار را از دل بزداید و دیدگان دل را به نور معرفت روشنی بخشد. گاهی ممکن است بر روی قلب غبار گناه و غفلت بنشیند، چنانچه این غبار زدوده نشود، به بیماری قلب مبدل می شود، که اگر درمان نشود، به امراض بیشتر و در نهایت به از بین رفتن آن می انجامد. با از بین رفتن قلب، بصیرت که همان چشم دل باشد، نیز از بین می رود و  انسان کور باطن شده و دیگر قدرت تشخیص حق را از باطل نخواهد داشت. لذا در این قسمت از دعا، خدای متعال را با نام" مقلب القلوب و الابصار" می خوانیم  و تا قلب ها را به سمت کمال دگرگون سازد و چشم ها را به سوی خود خیره نماید. و این  فضل و عنایت ربوبی خدای رحمان است که می‌تواند این چنین انقلاب عظیمی را ایجاد و پرده‌های غفلت را کنار زده و دیدگان دل را به نور معرفت روشنی بخشد .

در آمد و رفت  شب و روز (لیل و نهار)  نظم عجیبی وجود دارد، که توجه به آن موجب خداشناسی است. حرکت و چرخش کرات و اجرام آسمانی و کل نظام کیهانی چنان منظم است، که قابل محاسبه دقیق است و می‌شود ثانیه و دقیقه تحویل سال را محاسبه کرد. لحظۀ ورود خورشید از نیمکرۀ جنوبی به نیمکرۀ شمالی آسمان، منطبق بر روز اول بهار است و نوروز نامیده می شود. لذا در بخش بعدی دعا  خداوند را با صفات "یا مدبر الیل و نهار" می خوانیم. یعنی ای خدایی که همه چیز را تدبیر می کنی و با تدبیر تو گردش ایام صورت می گیرد، شب را روز می کنی و روز را شب می کنی؛ خدایا به ما هم لطف کن و ما را آنچنان تدبیر کن که به سمت ارتقا و کمال حرکت کنیم. در حقیقت، در این فراز از خدای متعال می خواهیم  که ما را با ربوبیت خودش به سمت کمال و سعادت و خوشبختی سوق دهد.  

نوروز فرصتی برای بازاندیشی در باب گذشته، حال و آینده است، تا با ایجاد تغییراتی در ذهن، قلب و رفتارمان در رقم زدن سرنوشت خود نقشی فعال پیدا کنیم و فارغ از دردها، شکست ها و ناکامی های گذشته، سال نو را با برنامه هایی نو و سازنده آغاز کنیم. لذا در فراز آخر از خداوند می خواهیم که حالِ ما را به بهترین حال‌ها (احسن الحال ) تبدیل نماید .

احسن الحال یعنی رسیدن به بالاترین درجه ایمان (اکمل الایمان). برای رسیدن به ایمان کامل می بایست؛ اندیشه ‌، گفتار ‌و‌ رفتار انسان منطبق با رضاى خدا باشد . ‌و‌ براى رضایتِ او‌؛ باید نسبت به‌ تمام آنچه رسول گرامی از جانب خدا به مردم ابلاغ نموده، عقیده قلبى داشته ‌و‌ بر‌ طبق آنها عمل شود. البته مشاهده نشانه های الهی و  دقت در‌ نظام آفرینش ما‌ را‌ به‌ وجود خداوندی حکیم، مومن مى‌ نماید، اما این ایمان برای رسیدن به احسن احوال کافی نیست، بلکه می بایست ایمان به مرحله یقین قلبی برسد. همانگونه که ابراهیم (ع) در اوج ایمان به خدا عرضه کرد که پروردگارا به‌ من‌ بنمایان که‌ چگونه مرده را‌ زنده مى‌ کنی. خطاب آمد: آیا به زنده شدن مردگان از ناحیه من ایمان نداری؟ عرضه داشت: بلی،، ایمان دارم، اما می خواهم اطمینان خاطر پیدا کنم.

در حقیقت تحویلِ حال به احسن الحال، همان تغییر سوء حال انسان به حُسن حال است. و این تغییر وقتی تحقق می یابد که اولاً: انجام واجبات را به عنوان اصلی ترین برنامه سال جدید خود قرار دهیم  و نسبت به انجام کارهای شایسته کوشا باشیم. دوم اینکه با توبه و بازگشت به سوی خداوند از پلیدی گناه رهایی یابیم، زیرا بدترین حال انسان هنگامی است که در باتلاق گناه فرو می رود. آنگاه  برای زدودن زنگار صفات پلید از آینه دل،  از خداوند می خواهیم تا سوء حال ما را به حسن حال  تبدیل نماید. به همین دلیل است که اعمالی چون: روزه، صله رحم، انفاق، عیادت مریض، زیارت اهل قبور و ...... را که هر یک از بهترین اعمال هستند، برای نوروز قرار داده اند، تا با انجام آن ها انسان خود را در راستای رسیدن به احسن حال قرار دهد. همچنانکه با تمسک به ثقلین، یعنی قرآن کریم و ائمه اطهار (ع) در مسیر صراط مستقیم قدم برداشته تا از ظلمت و گمراهی رهایی یافته و خوشبختی و سعادت دو جهان را برای خویش تضمین نماید.