تفسیر | بریکس چگونه یکجانبه‌گرایی آمریکا را مهار می‌کند؟

پارس‌تودی– هجدهمین اجلاس سران بریکس در دهلی‌نو در شرایطی برگزار می‌شود که این مجموعه فقط یک ائتلاف اقتصادی از قدرت‌های نوظهور نیست بلکه بریکس به یکی از مهم‌ترین میدان‌های رقابت بر سر شکل آینده نظم جهانی تبدیل شده است. 

اجلاس ۱۲ و ۱۳ سپتامبر در بیستمین سال شکل‌گیری بریکس، در حالی برگزار می‌شود که ۱۱ عضو این گروه حدود ۴۹.۵ درصد جمعیت جهان، ۴۰ درصد اقتصاد جهانی و ۲۶ درصد تجارت جهان را در اختیار دارند. سخنان مسعود پزشکیان رئیس جمهوری اسلامی ایران درباره این اجلاس دقیقاً بر همین موضوع متمرکز است. بریکس می‌تواند از یک مجمع اقتصادی به ابزار مؤثر مقابله با یک‌جانبه‌گرایی تبدیل شود. رئیس‌جمهوری ایران با اشاره به تشکیل بانک توسعه بریکس و ضرورت کاهش وابستگی به دلار، در واقع مسئله را فراتر از مناسبات تجاری تعریف کرده است. از نگاه تهران، مسئله اصلی، تغییر قواعد بازی اقتصادی بین‌المللی و کاهش امکان استفاده سیاسی از ابزارهای مالی و پولی برای اعمال فشار بر کشورهای مستقل است.

نشانه‌های عملی این تحول نیز در آستانه اجلاس آشکار شده است. وزرای دارایی و رؤسای بانک‌های مرکزی بریکس خواستار اصلاح ساختار صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی و افزایش سهم رأی کشورهای نوظهور و در حال توسعه شده‌اند. آنها همچنین نسبت به تعرفه‌های یکجانبه و اقدامات تجاری و مالی‌ که فشار بیشتری بر اقتصادهای در حال توسعه وارد می‌کند، هشدار داده و بر توسعه سازوکارهای پرداخت فرامرزی و استفاده بیشتر از ارزهای ملی تأکید کرده‌اند. این تحول مهم است، زیرا نشان می‌دهد اعتراض بریکس دیگر فقط سیاسی نیست به مطالبه اصلاح معماری مالی جهان تبدیل شده است.

پزشکیان از همین منظر، بریکس را ظرفیت مقابله با «تمامیت‌خواهی و یک‌جانبه‌گرایی» می‌داند. اهمیت این نگاه برای ایران دوچندان است. ایران طی سال‌های گذشته بیش از هر عضو دیگری با آثار سیاسی شدن نظام مالی جهانی، تحریم‌های یکجانبه و استفاده از دلار به عنوان ابزار فشار مواجه بوده است. بنابراین کاهش وابستگی به دلار برای ایران صرفاً یک هدف اقتصادی نیست، بخشی از راهبرد افزایش استقلال سیاسی و اقتصادی است.

با این حال، اهمیت اجلاس دهلی‌نو در توانایی بریکس برای تبدیل این شعارها به سازوکارهای واقعی سنجیده خواهد شد. ایجاد شبکه‌های پرداخت مستقل، تسویه با ارزهای ملی، تقویت بانک توسعه بریکس و افزایش سهم اقتصادهای نوظهور در نهادهای مالی جهانی، فرایندی تدریجی است. حتی مطالعات کارشناسی نیز نشان می‌دهد که بریکس در کوتاه‌مدت در پی جایگزین کردن کامل دلار نیست، بلکه بیشتر به دنبال کاهش تدریجی وابستگی به آن است. 

در این میان، حضور پزشکیان اهمیت ژئوپلیتیکی ویژه‌ای دارد. جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران و بحران تنگه هرمز، بریکس را با یک آزمون واقعی مواجه کرده است. رویارویی ایران و آمریکا، امنیت انرژی و تجارت جهانی را مستقیماً تحت تأثیر قرار داده و اختلافات میان اعضای بریکس نیز بر سر این بحران آشکار شده است. بنابراین مسئله فقط صدور یک بیانیه سیاسی نیست؛ پرسش این است که آیا بریکس می‌تواند در برابر بحرانی که نظم اقتصادی و امنیتی جهان را تحت تأثیر قرار داده، یک کنشگر مؤثر و مستقل باشد یا همچنان در سطح یک مجمع گفت‌وگو باقی می‌ماند.

اظهارات پزشکیان از اجلاس دهلی‌نو در حقیقت یک مطالبه راهبردی را پیش روی بریکس می‌گذارد. اگر این مجموعه واقعاً نماینده بخش بزرگی از جهان است، باید سهم خود را در تصمیم‌گیری درباره قواعد اقتصاد و سیاست بین‌الملل مطالبه کند. بریکس اکنون از مرحله اثبات ظرفیت خود عبور کرده و وارد مرحله آزمون شده است. دهلی‌نو می‌تواند نقطه‌ای باشد که در آن اعتراض به یک‌جانبه‌گرایی به اصلاح نهادی، استقلال مالی و همکاری عملی تبدیل شود، همان مسیری که ایران آن را به عنوان راه کاهش سلطه دلار و تقویت چندجانبه‌گرایی می‌داند.

mm