Հայաստանը հասնում է «անվերադարձ կետին»
Հուլիսի 12-ին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հաստատել է, որ Հայաստանը ծրագրում է դուրս գալ Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության (ՀԱՊԿ) կազմից: Այս հաստատումը տեղի է ունեցել Հայաստանից ռուս սահմանապահների դուրսբերման պայմանավորվածությունից հետո։
ՀԱՊԿ-ից դուրս գալուց հետո Երեւանի հաջորդ քայլը դեռ պարզ չէ. Հայաստանը հարավկովկասյան միակ երկիրն է, որը Ռուսաստանի գլխավորած Եվրասիական տնտեսական միության (ԵԱՏՄ) անդամ է։ Եթե Հայաստանը ցանկանա լիովին անջատվել Ռուսաստանից, ապա տնտեսական անկախության համար շատ խոչընդոտներ կունենա։
Թվում է թե Փաշինյանի կառավարությունը փորձում է վերջ տալ Հայաստանի աշխարհաքաղաքական և տնտեսական մեկուսացմանը Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորման միջոցով։ Փաշինյանի կառավարության տեսանկյունից՝ այս կարգավորումը կարող է թույլ տալ Հայաստանին նվազեցնել իր տնտեսական կախվածությունը Ռուսաստանից՝ Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ տարանցման և էներգիայի փոխանցման ուղիներ ստեղծելով, ինչպես նաև երկու երկրների հետ համատեղ տնտեսական նախագծերի հնարավորություններ ստեղծելու միջոցով։ Այս իրավիճակում Ադրբեջանից և Իրանից ներկրվող գազը կարող է փոխարինել Հայաստան արտահանվող ռուսական գազի մի մասին։
Փաշինյանը դեռ պետք է հաղթահարի ներքաղաքական մարտահրավերները՝ Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությունից պաշտոնապես դուրս գալու համար. Սակայն հաջողության դեպքում պարզ չէ, թե Ռուսաստանի փոխարեն որ գործընկերոջը կդիմի Երևանը:
Իրանը կարող է հուսալի և կայուն այլընտրանք լինել Հայաստանի համար։ Թեհրանը, սակայն, անցանկալի է համարում Ռուսաստանի հետ Հայաստանի հարաբերությունների թուլացումը և ՀԱՊԿ-ից հնարավոր դուրս գալը, քանի որ նման գործողությունները կարող են նպաստել Արևմուտքի և ՆԱՏՕ-ի ազդեցության մեծացմանը Հարավային Կովկասում։ Այս փոփոխությունները կտրուկ կփոխեն ուժերի հարաբերակցությունը Հարավային Կովկասում՝ ի վնաս Իրանի և Ռուսաստանի և ի շահ Ադրբեջանի, Թուրքիայի և Արևմուտքի։
Այս իրավիճակում, եթե Հայաստանը դուրս գա ՀԱՊԿ-ից, Իրանը կփորձի սերտ հարաբերությունները պահպանել իր միակ քրիստոնյա հարեւանի հետ։ Հայաստանի հետ 40 կմ (25 մղոն) սահմանի պահպանումը ռազմավարական առաջնահերթություն է Իրանի համար, և Թեհրանի բացահայտ հակադրությունը Զանգեզուրի միջանցքին վերջին տարիներին դրա վառ օրինակն է: Վերջին երեք տասնամյակների ընթացքում այս սահմանի անվտանգության պատասխանատուն ռուս սահմանապահներն էին։ Եթե այդ ուժերը հեռանան Հայաստանից, Իրանը գերադասում է, որ նրանց չփոխարինեն այլ օտար ուժեր, և հայ սահմանապահներ տեղակայվեն այս սահմանին։
Հայաստանի ռազմավարական հեռանալը Ռուսաստանից նշանակում է փոխել աշխարհաքաղաքական դիրքը, և այդպիսով Հայաստանը ձգտում է ավելի մեծ ինքնավարության, և տարածաշրջանային տերությունների և Արևմուտքի հետ համագործակցության ու համընթացության: Հավաքական անվտանգության պայմանագրից դուրս գալու Երեւանի որոշումը, եթե իրագործվի, պարադիգմային փոփոխություն է ոչ միայն այս երկրի, այլեւ Հարավային Կովկասի համար։ Սա կարող է հիմնովին փոխել քաղաքական ուժերի կազմը և ուժերի հարաբերակցությունը տարածաշրջանում՝ պոտենցիալ նվազեցնելով ռուսական ազդեցությունը՝ միաժամանակ ուժեղացնելով Ադրբեջանի, Թուրքիայի և Արևմուտքի դերը:
Հեղինակ՝ դոկտոր Վալի Քալեջի, Կովկասի հարցերով հետազոտող
Աղբյուր՝ Իրանական և Եվրասիական հետազոտությունների ինստիտուտ