Երևանի թանկարժեք շրջադարձը. ինչո՞ւ Թեհրանից և Մոսկվայից հեռանալը կարող է վնասել Հայաստանին
Հայաստանի էներգետիկ քաղաքականությունը վկայում է, որ Երևանը վերանայում է իր ռազմավարական ուղին և շարժվում դեպի Եվրոպա և նոր խաղացողներ։ Այս ուղին կարծես թե հետապնդվում է դիվերսիֆիկացիայի և աշխարհաքաղաքական ռիսկերի նվազեցման նպատակով, բայց իրականում կարող է ծանր ծախսեր բերել երկրի համար։
Հայաստանը սահմանափակ սահմաններով և փխրուն անվտանգության պայմաններով երկիր է։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում Իրանն ու Ռուսաստանը եղել են երկրի էներգամատակարարման հիմնական հենասյուները և նույնիսկ աշխարհաքաղաքական կայունության նվազագույն երաշխիքը։ Իրանական գազի և ռուսական էլեկտրաէներգիայի ենթակառուցվածքներն ու ներդրումները ոչ միայն ծածկել են Հայաստանի կենսական կարիքները, այլև թույլ են տվել Երևանին ստեղծել հավասարակշռություն տարածաշրջանային ճնշումների դեմ։ Այս երկու խաղացողներից աստիճանաբար հրաժարվելը նշանակում է թուլացնել այս հավասարակշռությունը։
Եվրամիությունը և որոշ ասիական խաղացողներ ստեղծել են կարճաժամկետ գրավչություններ՝ առաջարկելով վերականգնվող էներգիայի նախագծեր, հեղուկացված բնական գազ և միացումներ էլեկտրաէներգիայի ցանցին։ Սակայն տարածաշրջանի փորձը ցույց է տվել, որ Եվրոպան միշտ չէ, որ պատրաստ է վճարել քաղաքական և ռազմական գինը անվտանգության ճգնաժամի ժամանակ։ Արևային և քամու էներգիան, թեև կարևոր լրացումներ են, կարճաժամկետ հեռանկարում չեն փոխարինի ներմուծված գազին: Սևծովյան ճանապարհով հեղուկացված բնական գազից կախվածությունը պահանջում է նաև մեծ ներդրումներ, բարդ ենթակառուցվածքներ և նոր աշխարհաքաղաքական հավասարումներ, որոնք կարող են նոր խոցելիություններ ստեղծել։
Մյուս կողմից, Թեհրանից հեռանալը նշանակում է կարևոր շնչառական տարածքի կորուստ պատժամիջոցների և տարածաշրջանային շրջափակումների պայմաններում: Հայաստանի համար Իրանը պարզապես էներգամատակարար չէ. այն դարպաս է դեպի հարավ և զսպող գործոն լիակատար աշխարհագրական մեկուսացման դեմ: Էներգետիկ համագործակցության կրճատումը կարող է աստիճանաբար նվազեցնել այս հարաբերությունների քաղաքական կշիռը։
Իրավիճակն ավելի բարդ է Ռուսաստանի դեպքում: Մոսկվան մնում է Հարավային Կովկասի հիմնական անվտանգության խաղացողը՝ չնայած պատժամիջոցներին: Եթե Երևանը էներգետիկ ոլորտում տեղափոխվի դեպի արևմուտք, Կրեմլը կարող է այս տեղաշարժը դիտարկել որպես ռազմավարական հեռավորության նշան: Նման դեպքում Հայաստանը ոչ միայն կկորցնի Ռուսաստանի տնտեսական աջակցության մի մասը, այլև կբախվի տարածաշրջանի անվտանգության հավասարումների ավելի մեծ անորոշության։
Մյուս կարևոր կետն էներգետիկ մրցակցությունն է: Եվրոպան, Չինաստանը, Ռուսաստանը և նույնիսկ Ադրբեջանը ձգտում են մեծացնել իրենց ազդեցությունը Հայաստանի էներգետիկ շուկայում: Այս պայմաններում, եթե Երևանը թուլացնի իր ավանդական հենարանները, այն կարող է դառնալ մեծ տերությունների մրցակցության դաշտ՝ առանց իր շահերի համար որևէ երկարաժամկետ երաշխիքի։
Դիվերսիֆիկացիան բնույթով տրամաբանական քաղաքականություն է, բայց օգտակար է միայն այն դեպքում, երբ այն չի փոխարինում «հավասարակշռությանը»։ Եթե Հայաստանը շարժվի Թեհրանի և Մոսկվայի հետ հարաբերությունների փուլային խզման ուղղությամբ, այլ ոչ թե դրանք միաժամանակ կառավարելու, այն ոչ միայն կկորցնի իր բանակցային խաղաքարտերը, այլև կխաթարի հուսալի տարածաշրջանային աջակցությունը ճգնաժամի ժամանակ։ Զգայուն աշխարհաքաղաքական դիրք ունեցող երկրի համար նման ռիսկը կարող է ավելի թանկ լինել, քան կարող է թվալ առաջին հայացքից։