Վերլուծություն – «Ռոսատոմից» հեռանալու Հայաստանի ճանապարհին առկա տեխնոլոգիական սահմանափակումները
Աթենքի Միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտի (IDIS) և Բոստոնի «Ալիսիա» հիմնադրամի ավագ գործընկեր Դոկտոր Իլիա Ռուբանիսը (Եվրոպական համալսարանական ինստիտուտի դոկտոր, Ֆլորենցիա) «Դիփլոմասի Իրան»-ի համար բացառիկ հոդվածում գրում է.
Հայաստանը պետք է ընտրի իր միջուկային տեխնոլոգիայի ուղին։ Հարավային Կովկասի միջինից բարձր եկամուտ ունեցող այս երկիրն իր էներգետիկ համակարգի ավելի քան 30 տոկոսի համար կախված է միջուկային էներգիայից. նոր ատոմակայանի կառուցումը մեկ տասնամյակ է պահանջում։ Թվում է՝ Երևանը վճռական է հնարավորինս երկարաձգել Մեծամորի ատոմակայանի շահագործումը՝ հավանաբար մինչև 2036 թվականը։ Դրանից հետո տեղի ունենալիքի վերաբերյալ որոշումը պետք է ընդունվի մինչև 2026 թվականի վերջը կամ 2027 թվականի սկիզբը։ Սույն հոդվածում ուսումնասիրվում են տեխնոլոգիական, քաղաքական և տնտեսական այն գործոնները, որոնք Հայաստանը պետք է հաշվի առնի «Ռոսատոմի» տեխնոլոգիայի նկատմամբ իր երկարամյա հանձնառությունից հեռանալու հնարավորությունը դիտարկելիս։
Տեսական մակարդակում և ոչ պաշտոնական ձևով դիվանագետները ներկայացնում են տեխնոլոգիապես չեզոք և Երևանի բազմավեկտոր արտաքին քաղաքականությանը համահունչ տեսակետ և իրենց ճեպազրույցներում ասում են, որ կառավարությունը դիտարկում է կորեական, չինական, ֆրանսիական, ինչպես նաև ամերիկյան և ռուսական տարբերակները։ Պաշտոնական հայտարարություններում քննարկվող միակ տարբերակը ամերիկյան փորձարարական փոքր մոդուլային ռեակտորների (SMR) տեխնոլոգիան է։ Գոյություն ունի SMR-ների ավելի քան 120 նախագիծ, որոնք միմյանցից տարբերվում են չափերով և կարող են արտադրել 20-ից 200 մեգավատ էլեկտրական (MWe) հզորությամբ էլեկտրաէներգիա։ Մինչդեռ ԱՄՆ-ում վենչուրային կապիտալը կարող է միլիարդավոր դոլարներ ներդնել նոր և չփորձարկված տեխնոլոգիայի մեջ, Հայաստանի տնտեսության չափը նման ռիսկերը սկզբունքորեն վտանգավոր է դարձնում։ Միակ փաստարկը, որը կարող է արդարացնել ամերիկյան տեխնոլոգիական ուղին, աշխարհաքաղաքական փաստարկն է, և գուցե Հայաստանը չունի այնպիսի ուղի ընտրելու շքեղությունը, որը զերծ կլինի բյուջետային և տեխնիկական սահմանափակումներից։ Կարելի է ասել, որ Միացյալ Նահանգները չի կարողացել ռիսկի նվազեցման միջոցով իր տեխնոլոգիական առաջարկի արժեքը հասցնել այն մակարդակին, որը հնարավոր կդարձներ Հայաստանի հիմնարար ուղղության փոփոխությունը։
Հայաստանի քաղաքականության նպատակը հաճախ հստակ ձևակերպվում է՝ նվազեցնել իր միջուկային կախվածությունը Ռուսաստանից։ Մեծամորի ատոմակայանի շահագործման ժամկետի ավարտին՝ առավելագույնը մինչև 2036 թվականը, Հայաստանը ցանկանում է և՛ պահպանել Հարավային Կովկասի միակ ատոմակայանը, և՛ անցնել այլընտրանքային տեխնոլոգիական գործընկերոջ։ Գործնականում, եթե ոչ սկզբունքորեն, այս նպատակը առաջ է բերում տեխնոլոգիական երկընտրանք՝ ամերիկյան կամ ռուսական։Կորեական կոնսորցիումը, որը Եվրոպայում ատոմակայանների զարգացման համար (KHNP) առաջարկներ է ներկայացրել՝ Չեխիայում, Սլովակիայում և Լեհաստանում, հաջողության պատմությունների մեծ հավաքածու չունի և որոշ դեպքերում զիջել է իր ամերիկյան տեխնոլոգիական գործընկերոջը՝ Westinghouse-ին։
Հայաստանի ականավոր միջուկային ինժեներներ և էներգետիկ քաղաքականության փորձագետ դոկտոր Արա Մարգարյանի կարծիքով, երկրորդ պատճառն այն է, որ կորեական գեներատորները պարզապես չափազանց մեծ են. դրանք դեպի ծովին ելք չունեցող Հայաստան տեղափոխելը լոգիստիկ առումով հնարավոր չէ։ Չինական տարբերակը նույնպես լրջորեն չի դիտարկվում։ Բրիտանիայում եվրոպական ճնշումային ռեակտորների (EPR) զարգացման գործում Չինաստանի մասնակցությունը վնասել է ինչպես Չինաստանի, այնպես էլ նրա ֆրանսիական գործընկերների տեխնիկական հեղինակությանը։ Այնուամենայնիվ, քանի որ Չինաստանը կառուցում է տվյալների կենտրոններ և հաստատում է իր SMR տեխնոլոգիան, հավանական է, որ ապագայում դրա արտադրության մասշտաբը կարող է ճանապարհ բացել դեպի եվրոպական շուկա։
Բրիտանիայից բացի, Électricité de France (EDF) ընկերության նախագծային թերություններն ու ծախսերի գերազանցումները վնասել են Ֆինլանդիայում, Ֆրանսիայում և Չինաստանում ֆրանսիական նախագծմամբ EPR ատոմակայանների նախագծերի հեղինակությանը։ Մինչ օրս Ֆրանսիան միջազգային զարգացման նախագծերի արժանահավատ փաթեթ չունի։Միակ տեխնոլոգիան, որը Հայաստանում դիտարկվում է որպես «Ռոսատոմի» մշտական այլընտրանք, ամերիկյան SMR-ներն են, այն էլ այն պայմաններում, երբ այս տեխնոլոգիան դեռ փորձարկման փուլում է։
