Թեհրանի «ճանապարհային քարտեզը»՝ Եվրասիական տարանցիկ հանգույց դառնալու համար
Վերջին զարգացումները Կովկասում և Իրանի ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի քարտուղարի հանդիպումը իր հայ գործընկերոջ հետ կրկին ընդգծեցին այս տարածաշրջանի կարևորությունը Թեհրանի տարածաշրջանային ռազմավարության մեջ։
Կենտրոնանալով երկու հիմնական նախագծերի՝ Հյուսիս-Հարավ միջանցքի և Պարսից ծոց-Սև ծով միջանցքի վրա՝ Իրանը փորձում է ամրապնդել իր դիրքերը որպես եվրասիական տարանցիկ մայրուղի և ազատվել սահմանային առևտրի ոլորտում իր ներկայիս սահմանափակ կախվածություններից։
Հյուսիս-Հարավ միջանցք. Հարավային Իրանի կապը Եվրոպայի հետ
2000 թվականին Իրանի, Ռուսաստանի և Հնդկաստանի միջև ստորագրված «Հյուսիս-Հարավ» միջազգային միջանցքը Եվրասիայի ամենակարևոր տարանցիկ երթուղիներից մեկն է։ Այս միջանցքը նախատեսված է Հարավային Իրանը և Պարսից ծոցը կապելու Ռուսաստանի արդյունաբերական կենտրոնների, ապա՝ Հյուսիսային Եվրոպայի հետ՝ անցնելով Ադրբեջանի տարածքով։
Այս երթուղու բացակայող օղակը Ռեշտ-Աստարա երկաթուղին է. 160 կիլոմետր երկարությամբ նախագիծ, որն իրականացվում է Ռուսաստանից ստացված 1.6 միլիարդ դոլար վարկով։ Մինչ օրս երթուղու մոտ 50 տոկոսը մաքրվել է, և շինարարությունը շարունակվում է՝ հաշվի առնելով շրջակա միջավայրի պահպանության նկատառումները: Ճանապարհների և քաղաքաշինության նախարարության տվյալներով՝ նախագիծը կավարտվի 48 ամսվա ընթացքում, սակայն կայուն ֆինանսավորումը մնում է լուրջ մարտահրավեր:
Իրանը նախագծի արագացման համար առաջ է քաշել այնպիսի տարբերակներ, ինչպիսիք են նավթային փոխանակումները: Երկաթուղային գծի կարևորությունն այնքան մեծ է, որ Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը դրա առաջընթացը բնութագրել է որպես «բավարար» և ներկայացրել այն որպես Թեհրան-Մոսկվա ռազմավարական համագործակցության ընդլայնման նշան:
Պարսից ծոց-Սև ծով միջանցք. Թուրքիայից կախվածության նվազեցում
Հյուսիս-Հարավ միջանցքի արևմտյան ճյուղից բացի, Իրանը և Հայաստանը շեշտը դնում են նաև Պարսից ծոց-Սև ծով նախագծի իրականացման վրա: 2016 թվականին առաջին անգամ ներկայացված միջանցքը իրանական ապրանքները կտեղափոխի Հայաստանի և Վրաստանի միջով դեպի Սև ծովի Փոթի և Բաթումի նավահանգիստներ, ապա՝ Եվրոպա:
Բացի առևտրային ծախսերի և ժամանակի մոտ 30 տոկոսով կրճատումից, այս երթուղին նվազեցնում է Իրանի կախվածությունը թուրքական երթուղիներից և ապահովում է ուղիղ մուտք դեպի եվրոպական շուկաներ: Այս միջանցքի ռազմավարական առանձնահատկությունն այն է, որ այն կապում է Իրանը չորս ծովային տարածքների՝ Պարսից ծոցի, Օմանի, Կասպից ծովի և Սև ծովի հետ և ձեռք է բերում արտոնյալ դիրք տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական հավասարումներում։ Որոշ երկրներ, այդ թվում Հնդկաստանը, նույնպես հետաքրքրված են այս երթուղով Եվրոպա մուտք գործելու համար։
Կովկասի կարևորությունը Իրանի տարածաշրջանային քաղաքականության մեջ
Իրանի Ազգային անվտանգության գերագույն խորհուրդը բազմիցս ընդգծել է իր դեմ լինելը Կովկասում աշխարհաքաղաքական ցանկացած փոփոխության։ Այս դիրքորոշումը հետապնդվում է Հայաստանի հետ ռազմավարական հարաբերությունները պահպանելու նպատակով՝ միաժամանակ գործնականում համագործակցելով Ադրբեջանի և Ռուսաստանի հետ ենթակառուցվածքային նախագծերում։
Թեհրանը փորձում է առաջ մղել ինչպես Հյուսիս-Հարավ միջանցքը, այնպես էլ ակտիվ պահել Պարսից ծոց-Սև ծով երթուղին՝ ընդունելով հավասարակշռված քաղաքականություն։ Նման մոտեցումը իրականում ստեղծել է կառուցողական մրցակցություն երկու իրանական միջանցքների միջև, որոնք երկուսն էլ նպաստում են երկրի տարածաշրջանային դիրքերի ամրապնդմանը։
Իրանը և Եվրասիական տարանցիկ հանգույցը. ապագայի հեռանկարներ
Փորձագիտական գնահատականները ցույց են տալիս, որ վերոնշյալ երկու երթուղիների մերձեցումը Իրանին կդարձնի միջազգային տրանսպորտային ցանցի հիմնական խաղացող։ Ռուսաստանի և Հնդկաստանի կողմից աջակցվող Հյուսիս-Հարավ միջանցքը կարող է Պարսից ծոցը կապել Հյուսիսային Եվրոպայի հետ, մինչդեռ Պարսից ծոց-Սև ծով միջանցքը այլընտրանքային ճանապարհ է՝ ծախսերը կրճատելու և Թուրքիայի մենաշնորհից ազատվելու համար։
Եթե այս նախագծերն ավարտվեն և անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներն ապահովվեն, Իրանը ոչ միայն իր աշխարհագրական դիրքը կվերածի տնտեսական առավելության, այլև կդառնա Արևելքի և Արևմուտքի միջև ապրանքների տարանցման հիմնական առանցքներից մեկը։ Այս խելացի ռազմավարությունը ուրվագծում է Թեհրանի ճանապարհային քարտեզը՝ դառնալու եվրասիական տարանցիկ հանգույց և ամրապնդելու երկրի աշխարհաքաղաքական դիրքը առաջիկա տարիներին։
Աղբյուր՝ Fars News գործակալություն