Մեկնաբանություն- Իրան-Հայաստան ռազմավարական կապը՝ ԵԱՏՄ նոր առևտրային ճարտարապետության առանցքում
Վերջին տարիներին համաշխարհային աշխարհաքաղաքական և տնտեսական վերադասավորումները տրանսպորտային միջանցքները վերածել են ոչ միայն առևտրի, այլև քաղաքական ազդեցության և անվտանգության կարևոր գործիքների։
Այդ համատեքստում Հյուսիս-Հարավ միջազգային տրանսպորտային միջանցքը աստիճանաբար ձևավորվում է որպես Եվրասիայի ամենահեռանկարային լոգիստիկ նախագծերից մեկը՝ ստեղծելով նոր հնարավորություններ հատկապես Հայաստանի և Իրանի համար։
Տարածաշրջանային առևտրային ուղիների նկատմամբ աճող մրցակցության պայմաններում երկու երկրները հայտնվում են փոխլրացնող շահերի տիրույթում։ Հայաստանի համար Իրանը պարզապես հարևան պետություն չէ, այլ արտաքին աշխարհ դուրս գալու և միջազգային շուկաներին հասանելիություն ապահովող ռազմավարական ուղի։ Մյուս կողմից, Իրանը ձգտում է ամրապնդել իր դիրքերը որպես Եվրասիան, Ռուսաստանը, Կենտրոնական Ասիան և Պարսից ծոցը կապող հիմնական տարանցիկ հանգույց։
Այս համատեքստում Նորդուզի սահմանային անցակետը ձեռք է բերում առանձնահատուկ նշանակություն։ Վերջին տարիներին այն վերածվել է հայ-իրանական տնտեսական համագործակցության առանցքային կետի, իսկ ենթակառուցվածքների զարգացումը կարող է զգալիորեն մեծացնել բեռնափոխադրումների ծավալները։ Եթե Հայաստանի ճանապարհային և ապագա երկաթուղային կապերն առավել սերտորեն ինտեգրվեն իրանական ցանցին, ապա երկիրը կարող է դառնալ տարածաշրջանային լոգիստիկ շղթայի կարևոր օղակ։
Իրանը նույնպես ակտիվորեն զարգացնում է Հյուսիս-Հարավ միջանցքի ենթակառուցվածքները։ Կասպից ծովի ափին գտնվող Ամիրաբադի, Անզալիի և Աստարայի նավահանգիստները աստիճանաբար վերածվում են Ռուսաստանի, Կենտրոնական Ասիայի, Կովկասի և Պարսից ծոցի միջև ապրանքաշրջանառության կարևոր կենտրոնների։ Սա ոչ միայն մեծացնում է Իրանի տարանցիկ եկամուտները, այլև ուժեղացնում է նրա տնտեսական ազդեցությունը Եվրասիական տարածքում։
Միաժամանակ տարածաշրջանում ընթանում է լուրջ մրցակցություն տարբեր տարանցիկ նախագծերի միջև։ Այսպես կոչված «Միջին միջանցքը», որն անցնում է Թուրքիայի, Ադրբեջանի և Կենտրոնական Ասիայի տարածքով, դիտարկվում է որպես Հյուսիս-Հարավ միջանցքի հիմնական մրցակիցներից մեկը։ Այս պայմաններում Հայաստանի և Իրանի համագործակցությունը կարող է ստեղծել լրացուցիչ հավասարակշռություն տարածաշրջանային հաղորդակցությունների համակարգում՝ տնտեսական դերակատարներին առաջարկելով այլընտրանքային երթուղիներ։
Նախագծի ամենակարևոր բաղադրիչներից մեկը Ռաշտ-Աստարա երկաթուղային գիծն է, որը հաճախ անվանում են Հյուսիս-Հարավ միջանցքի «բացակայող օղակ»։ Դրա շահագործումը հնարավորություն կտա Իրանի երկաթուղային համակարգը լիարժեք կապել Կովկասի և Ռուսաստանի հետ՝ նվազեցնելով բեռնափոխադրումների ծախսերն ու ժամկետները։ Փորձագետների գնահատմամբ՝ այդ գծի ավարտից հետո Իրանի տարածքով անցնող տարանցիկ բեռների ծավալը կարող է զգալիորեն աճել։
Սակայն միջանցքի նշանակությունը միայն տնտեսական չէ։ Տարածաշրջանի երկրների միջև տնտեսական փոխկախվածության խորացումը կարող է նպաստել Հարավային Կովկասի կայունության ամրապնդմանը։ Հայաստանի համար բազմազան առևտրային ուղիների առկայությունը ռազմավարական անհրաժեշտություն է, իսկ Իրանի համար հյուսիսային հարևանների հետ կապերի զարգացումը՝ տարածաշրջանային քաղաքականության կարևոր ուղղություն։
Արդյունքում, Հյուսիս-Հարավ միջանցքը շատ ավելի լայն նշանակություն ունի, քան պարզապես տրանսպորտային նախագիծը։ Այն կարող է Իրանը վերածել Եվրասիական առևտրի առանցքային հանգույցներից մեկի, իսկ Հայաստանին ընձեռել նոր հնարավորություններ՝ տարանցման, ներդրումների և տնտեսական զարգացման ոլորտներում։ Որքան արագ ավարտվեն ենթակառուցվածքային ծրագրերը, այնքան մեծ կլինի երկու երկրների փոխշահավետ համագործակցության ներուժը՝ ձևավորելով երկարաժամկետ ռազմավարական գործընկերություն Եվրասիայի կենտրոնում։