Սրբազան պաշտպանության 8-ամյա հերոսապատման վերընթերցում 89

Ողջույն ձեզ թանկագին բարեկամներ: Այս հաղորդման ընթացքում անդրադառնալու ենք պատերազմի վերջին երկու տարիներին Իրանի տնտեսական իրավիճակին և ԽՍՀՄ-ի, ԱՄՆ-ի ու նրանց արբանյակների կողմից Իրաքի բաասական բանակին ցուցաբերված օգնությանը և այդ օգնության ազդեցությանը իրաքյան բանակի վերականգնման գործում։

Նախորդ հաղորդման ընթացքում անդրադարձել էինք Արեւմուտքի ու Արեւելքի երկու գերտերությունների ու նրանց արբանյակների կողմից Սադամի ռեժիմին ֆինանսական ու ռազմական օգնության չափերի մասին՝ պարտադրված պատերազմի վերջին երկու տարվա ընթացքում։ Բասրայի արևելքում գտնվող Շալամչե շրջանում Քարբալա 5 մեծ գործողությունից հետո ԱՄՆ-ը և Խորհրդային Միությունը եկան այն եզրակացության, որ Սադամի վարչակարգի պարտությունը կանխելու համար պետք է ավելի շատ ռազմական և տնտեսական օգնություն ցուցաբերեն այս ռեժիմին։ Խորհրդային Միությունը ռազմական օգնության ավիաուղի ստեղծեց Սադամի ռեժիմին օգնելու համար: Ամերիկան ​​և արևմտյան կառավարությունները և նրանց տարածաշրջանային դաշնակիցները նույնպես մի քանի տասնյակ միլիարդ դոլարի տնտեսական և ռազմական պայմանագրեր են կնքեցին Սադամի ռեժիմի հետ: Իրաքյան բաասական բանակի ռազմական կարողությունները պատերազմի սկզբի համեմատ բազմապատկվեցին՝ չնայած գործողությունների շարքում նրանց ուժերի կրած բազմաթիվ զոհերին ու վիրավորներին։ Այս օգնություններից հետո, 1987թ. հոկտեմբերին, քուվեյթյան «Ալ-Սիյասիա» թերթին տված հարցազրույցում Սադդամն ընդգծել է Իրաքի գերազանցությունը հետևյալ կերպ.«Իրաքն այժմ ավելի ուժեղ է բոլոր քաղաքական և ռազմական ոլորտներում, քան անցյալ տարիներին, և նրա ռազմական հնարավորությունները առնվազն կրկնապատկվել են վեց ամիս առաջվա համեմատությամբ»։

Դրա դիմաց 1985 թվականից իվեր ԻԻՀ-ի կառավարությունը, որը կարողացել էր որոշ չափով կառավարել երկրի ընթացիկ ծախսերն ու պատերազմական ծախսերը, բախվեց ամենախիստ տնտեսական ու քաղաքական պատժամիջոցներին։ Սա այն դեպքում, երբ ԱՄՆ-ի դաշնակից և Սադամի ռեժիմի աջակից Արաբական կառավարությունները Սաուդյան Արաբիայի գլխավորությամբ, իջեցրին նավթի համաշխարհային գինը՝ մատակարարելով ավելին, քան նավթի պահանջարկը, որպեսզի ճնշում գործադրեն ԻԻՀ-ի վրա։ Միևնույն ժամանակ, հրթիռային պատերազմի ընդլայնումը և նավթատարների ու բեռնատար նավերի թիրախավորումը ճնշում էին ԻԻՀ-ի կառավարությանը՝ հոգալու ժողովրդի կարիքները և հոգալու պատերազմի ծախսերը։ 1986-ին երկրի բյուջեի մեկ երրորդը ծախսվել է զինված ուժերի վրա, իսկ 1987-ին, բացի զինված ուժերի՝ և՛ բանակի, և՛ ԻՀՊԿ-ի ընթացիկ բյուջեից, ընդհանուր բյուջեի գրեթե մեկ քառորդը հատկացվել է պատերազմին։ Նաև այս տարի պատերազմին հատկացվել է երկրի արժութային միջոցների մեկ երրորդը։ 1986 թվականի սկզբին Իրանի նավթային եկամուտների նվազումը ստիպեց Իրանին կրճատել իր շինարարական վարկերը հաջորդ տարվա բյուջեի համար, հանել էլեկտրաէներգիայի և վառելիքի սուբսիդիաները և մեծացնել փոխառությունները Կենտրոնական բանկից: Տնտեսական ճնշումը հանգեցրեց նաև նրան, որ էներգետիկայի և նավթի նախարարությունների վարկերը հանվեցին կառավարության բյուջեից՝ թույլ տալով նրանց գումար աշխատել՝ թանկացնելով իրենց արտադրանքը։

Երկրի տնտեսական և եկամտային պայմանները 1987 թվականին վատթարացան 1986 թվականի համեմատ։ 1987-ին Իրանի պլանավորման և բյուջետային կազմակերպության կողմից պատրաստվեց գաղտնի ծրագիր, որ եթե ԱՄՆ-ը ռազմական հարձակում սկսի Իրանի վրա՝ ի աջակցություն Սադամի, ինչպես կարգավորվի, ապահովվի և կառավարվի ժողովրդի ապրուստը: Մինչ այդ, պատերազմի հետևանքով առաջացած ճգնաժամերը և արտարժութային եկամուտների ահռելի կրճատումը զսպելու համար կառավարությունը տնտեսական խնդիրները հաղթահարելու կարճաժամկետ ծրագիր էր պատրաստել։ 1987թ.-ին, երբ պատրաստվեց ճգնաժամային ծրագիրը, ԻԻՀ-ի կառավարությունը միայն ձգտում էր ապահովել մարդկանց սնունդն ու ապրուստը, իսկ մնացած ռեսուրսները ծախսեց պատերազմի և դրա կարիքների վրա: Կառավարության ռեսուրսները բաժանվեցին երկու մասի, մի մասը օգտագործվեց մարդկանց սննդի և գոյատևման համար, իսկ մյուս մասը՝ պատերազմի կառավարման համար։ Ծրագիր-բյուջետային կազմակերպությունը 1987 թվականին հասկացավ, որ նույնիսկ ճգնաժամային ծրագրով հնարավոր չէ պատերազմը շարունակել։ ԻԻՀ-ի պաշտոնյաները եկան այն եզրակացության, որ կառավարության ֆինանսական ռեսուրսների և պատերազմի շարունակման միջև այլևս չկա որևէ համատեղելիություն, քանի որ պատերազմը ֆինանսական միջոցներ է պահանջում։ Թեեւ Իրանի կառավարությունը այն ժամանակ կարողացավ կառավարել երկրի տնտեսությունը 6 դոլարանոց նավթով, սակայն խախտվեց 1987 թվականի համար կազմված տնտեսա-քաղաքական ծրագրերի հավասարակշռությունը։ 1986 և 1987 թվականները պարտադրված պատերազմի միջադեպերով լի, դժվարին ու շատ կարևոր տարիներից են: Այս երկու տարում իրաքյան բաասական բանակի հարձակումների թիվը Պարսից Ծոցում զգալիորեն ավելացավ: Բնակելի տարածքների, տնտեսական կենտրոնների, օբյեկտների և նավթային տերմինալների և իրանական նավթատարների դեմ Իրաքի հարձակումներին Իրանը հարկադրված էր հակահարված տալ: Իրաքյան բաասական բանակն առաջին անգամ քիմիական զենք է կիրառել Սարդաշտում և Հալաբջայում խաղաղ բնակիչների դեմ։ Օգտագործելով արաբական երկրների տարածաշրջանային աջակցությունը և միջազգային աջակցությունը, հատկապես Ֆրանսիայի, Խորհրդային Միության և Միացյալ Նահանգների կողմից, Սադամի ռեժիմը հասավ ռազմավարական քաղաքական այնպիսի խորության, որը կարողացավ միջազգային հարթակներում Իրանի նկատմամբ ամրապնդել Իրաքի ռեժիմի դիրքերը: Ամերիկայի հետախուզական աջակցությունն Իրաքին ընդլայնվեց, և սկսվեց Իրաք զենք ուղարկելու և այս երկրի բանակի զարգացման նոր փուլը: Իրաքի բռնապետը արագորեն տրամադրեց Իրաքի ողջ ենթակառուցվածքը պատերազմին և մեծացնելով ռազմական բյուջեն՝ պատերազմին հատկացրեց երկրի ֆինանսական հզորության և համախառն ազգային արդյունքի մեծ մասը: Իրաքի բաասական բանակի քանակական և որակական զարգացմամբ ռազմավարական մակարդակում ուժերի հարաբերակցությունը աստիճանաբար փոխվեց հօգուտ Իրաքի բաասական բանակի: Նման իրավիճակում Իրանը ցանկանում էր մեծ ու վճռական գործողություն իրականացնել, որպեսզի պատերազմի ռազմական թատերաբեմն այնպես փոխի, որ կարողանար բավարարելով իր իսկ պահանջները և պայմանները Իրաքի կառավարության վրա ռազմական ճնշումներով վերջ տալ պատերազին։

Քարբալա 5 օպերացիան պլանավորվեց և իրականացվեց, բայց այս գործողությունը, որը տեղի ունեցավ Շալամչեի առանցքում և Բասրայի արևելքում, չնայած իրաքյան բանակին բազմաթիվ զոհերի և դրանում Իրանի հսկայական ներդրումներին, չկարողացավ հասնել իր նպատակներին և լիովին արդարացնել Իրանի սպասելիքները դրա իրականացումից։ Թեև Ֆավի նվաճումը Խորամշահրի գրավումից հետո Իրանի հաջողության շրջադարձային կետն էր, սակայն այն նաև տպավորություն էր ստեղծում, որ այս հաղթանակը կարող է կրկնվել Քարբալա 4 և  Քարբալա  5 գործողություններում։ Սակայն պատերազմն ավարտելու համար քաղաքական բանակցությունների դիմելու համար արդյունավետ ռազմական զիջում ստանալու Իրանի փորձը վճռական հաջողություն չունեցավ, թեև կարողացավ ժամանակավորապես փոխել պատերազմի հավասարակշռությունը հօգուտ Իրանի։ Այն պահից, երբ սկսվեց Սադամի ռեժիմի ագրեսիան Իրանի դեմ, Իրանը ձգտում էր հետ մղել ագրեսիան և վերջ տալ պատերազմին: Սադամը նաև ձգտում էր զինադադար սահմանել Իրանի դեմ և վերջ դնել պատերազմին՝ Իրանի հողերի մի մասը պահելով իրաքյան բաասական բանակի ձեռքում։ Խորամշահրի գրավումից հետո երկու երկրների համար էլ ավելի լուրջ դարձավ պատերազմի ավարտի հարցը։ Իրաքը փորձում էր ստիպել Իրանին տեղի տալ Իրաքի պահանջներին՝ հայտարարելով զինադադար և անվավեր ճանաչելով 1975 թվականի Ալժիրի պայմանագիրը և բանակցել սահմանային նոր համաձայնագրի շուրջ։ ԻԻՀ-ն ձգտում էր բացահայտել ագրեսորին և ստանալ պատերազմի վնասը Ալժիրի պայմանագրի հիման վրա, իսկ ագրեսորին պատժելով՝ բացառել ապագայում Իրանի վրա հարձակվելու հնարավորությունը։

Իր քաղաքականությունն իրականացնելու համար Սադամի վարչակարգը իր օրակարկում ներառեց ցամաքային ուժեղ պաշտպանություն և քիմիական զենքի կիրառում ճակատներում՝ ընդլայնելով օդային հարձակումները Պարսից ծոցում՝ հարձակվելով Իրանի տնտեսական կենտրոնների և նավթային օբյեկտների վրա։ Մյուս կողմից, երբ Իրանը գործողություններ էր իրականացնում պատերազմի ճակատներում, իրաքյան բանակը հարձակվում էր բնակելի թաղամասերի և տարբեր քաղաքների վրա և փորձում էր սոցիալական ճնշում ստեղծել պատերազմի շարունակման դեմ և մեծացնել Իրանի ծախսերը։ Իրանի քաղաքականությունն իրականում լայնածավալ և վճռական գործողություն իրականացնելն էր պատերազմի ճակատներում՝ իրաքյան տարածքի ռազմավարական կետ ունենալու համար, որպեսզի այսպիսով կարողանար ծանր ճնշում գործադրել իրաքյան կառավարության և նրա աջակիցների վրա և ստիպել նրանց ընդունել Իրանի պայմանները։ Սակայն 1987 թվականին իրաքյան բաասական բանակը չափազանց զգոն էր և աննախադեպ ինժեներական գործողություններ էր իրականացնում հարավում գտնվող ռազմավարական տարածքներում: Պատերազմի ընթացքը վերջին տարում այնպիսին էր, որ 1987-ին հարավային շրջանում բաասական թշնամուն որևէ վտանգ չէր սպառնում, ուստի անհրաժեշտ հնարավորություն ստացավ նոր խրամատներ կառուցելու և խրամատներ վերանորոգելու համար՝ ամրապնդելու իր պաշտպանական գիծը։ Իրան ներխուժման նախօրեին Սադամի վարչակարգն ուներ 12 դիվիզիա՝ երեք կազմակերպված կորպուսի տեսքով, սակայն 1987 թվականին (ներխուժման ութերորդ տարին) կազմակերպեց 59 դիվիզիա՝ բաղկացած 51 հետևակային դիվիզիայից, 6 զրահատեխնիկայից և 2 մեքենայացված դիվիզիաներ 9 կորպուսում, ինչը համարվում էր արտառոց՝ հաշվի առնելով Իրաքում տիրող իրավիճակը։

Բարեկամների խնդրում ենք հաջորդ թողարկման ընթացքում նույնպես ուղեկցել մեզ, որպեսզի կարողանանք միասին առաջ տանել Իրաքի և Իրանի միջև պատերազմի վերջին տարիների զարգացումները։ Աստված ձեզ պահապան: