Գիտության պատմությունն Իրանում (17)
Նոյեմբեր 06, 2022 09:49 Asia/Tehran
Զաքարիա Ռազին իրանցի բժիշկ, փիլիսոփա և քիմիկոս է, ով մնայուն աշխատություններ է գրել բժշկության, քիմիայի և փիլիսոփայության ոլորտներում և հայտնի է որպես ալկոհոլի և ծծմբի (ծծմբաթթու) հայտնաբերող։
Մոհամմադ իբն Զաքարիա Ռազին հիջրեթի 3-րդ դարի մեծագույն իրանցի գիտնականներից է, ով իր կյանքի ընթացքում կարողացել է տարբեր գիտությունների, այդ թվում՝ բժշկության, քիմիայի և փիլիսոփայության հմտություններ ձեռք բերելով ճանաչվել որպես «Քիմիայի հայր»:
Ռազին ծնվել է Ռեյ քաղաքում 864 թվականին և 925 թ.-ին մահացել է այդ քաղաքում։ Զաքարիա Ռազիի կյանքն անցել է մի քանի փուլով: Նա պատանեկության տարիներին ուդ է նվագել և երբեմն բանաստեղծություններ գրել, իսկ ավելի ուշ սկսել է աշխատել որպես ոսկերիչ։
Բայց նրա դերը քիմիայի գիտության մեջ և այն ազդեցությունը, որը նա կարողացավ ունենալ այս գիտության վրա, բավական են այս մեծ գիտնականին ներկայացնելու համար, որովհետև Զաքարիա Ռազին հիմնեց ալքիմիայի գիտության նոր դպրոց, որը կարելի է անվանել փորձարարական և գիտական ալքիմիայի դպրոց։
Ռազիի հիմնական ազդեցությունը քիմիայի մեջ նյութերի դասակարգումն է։ Նա առաջին մարդն էր, ով իրերը բաժանեց երեք խմբի՝ անշունչ, բուսական և կենդանական, և այդ պատճառով համարվում է ժամանակակից քիմիայի հիմնադիրը։
Գիտության պատմության հայր Ջորջ Սարթենն ասել է, որ Ռազին Իսլամի և միջնադարի ամենամեծ բժիշկն է։ Նա գրել է ավելի քան 56 գիրք բժշկության և հարակից թեմաների վերաբերյալ, որոնցից ամենագլխավորը ալ-Մանսուրիի «Տրակտատներ ջրծաղկի և կարմրուկի մասին» գիրքն է, որը հետագայում թարգմանվել է լատիներեն։
Զաքարիա Ռազին որոշ ժամանակ ղեկավարել է Բաղդադի հիվանդանոցը: Խալիֆա Աբբասիի մահից հետո նա վերադարձել է Ռեյ և ղեկավարել է այդ քաղաքի հիվանդանոցը: Նա մինչև կյանքի վերջ զբաղվել է այս քաղաքում հիվանդների բուժմամբ։ Զաքարիա Ռազին կենսուրախ ու աշխատասեր մարդ էր։ Նա առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձրել հիվանդներին և մինչև հիվանդության ախտորոշումը նրանց հանգիստ չէր թողնում , նա շատ բարի էր աղքատների ու կարիքավորների հանդեպ։ Ի տարբերություն շատ բժիշկների, ովքեր պատրաստ էին բուժել թագավորներին, իշխաններին և մեծերին, նա ավելի շատ գործ ուներ հասարակ մարդկանց հետ։
Իբն ալ-Նադիմը «Ալ-Ֆեհրեստ» գրքում գրում է.«Նա մեծահոգի և բարեհոգի մարդ էր, նա բարի էր մարդկանց և աղքատների ու մեծերի նկատմամբ, և մեծ ջանքեր էր գործադրում սովորելու և գիտելիք ձեռք բերելու համար»: Զաքարիա Ռազին կանոնավոր և ուղղակիորեն դասախոսների հսկողության ներքո չի սովորել բժշկություն, այլ ավելին սովորել է հիվանդանոցային փորձից և ուսումնասիրությամբ և իր հանճարի շնորհիվ: Նա օգտագործում էր Հիպոկրատի և Գալենի թարգմանված գործերը և դրանք օգտագործում էր հիվանդանոցային և կլինիկական դիտարկումների և նկատառումների ժամանակ: Բժիշկներն ու հետազոտողներն ամբողջ աշխարհում դարեր շարունակ օգտվել են Ռազիի գրքերից և տրակտատներից: Նա այն կրթական մեթոդի հիմնադիրն է, որը մինչ օրս կիրառվում է աշխարհի հիվանդանոցներում: Ռեյի հիվանդանոցում ուսանողների հետ միասին նա զննում էր հիվանդներին: Յուրաքանչյուր հիվանդ նախ զննվում էր ուսանողների կողմից: Եթե նրանք չէին կարողանում հայտնաբերել հիվանդությունը ապա հիվանդին ներկայցնում էին Ռազիին:
Մոհամմադ Ռազին ոչ միայն փորձ ուներ բժշկության մեջ, այլ նաև փորձարկումներն էական էր համարում բոլոր բնական գիտությունների համար: Նա այնպիսի ճշգրտությամբ բացատրեց ու նկարագրեց քիմիական փորձերը, որ նույնիսկ այսօր ցանկացած քիմիկոս կարող է վերաքննել դրանք։
Ռազին առաջին մարդկանցից է, ով պնդում է սննդի դերը առողջության և բուժման մեջ։ Նա գրել է «Սննդի օգուտները և վնասները» գիրքը և այնտեղ նշել է ցորենի և հատիկաընդեղենի հատկությունները, բոլոր տեսակի ջրի, գինու և ոչ ալկոհոլային խմիչքների, թարմ և չոր մսի, ձկան հատկություններն ու վնասները։ Այս գրքի մի գլուխ նվիրված է սննդի մարսողությանը, մարզանքին և սննդակարգին և թունավորմանը: Զաքարիա Ռազին դեղերի մեջ շռայլությունը շատ վնասակար է համարում և կարծում է, որ բուժումը պետք է հնարավորինս լինի սննդով, այլապես պարզ դեղամիջոցներով և վերջապես բարդ դեղամիջոցներով։ Նա ասել է.««Երբ բժշկին հաջողվում է սնունդով բուժել հիվանդությունները, նա հասել է երջանկության»։
Ռազին բազմաթիվ հայտնագործություններ է արել։ Դրանցից կարելի է նշել սպիրտը, ծծմբաթթուն, աղաթթուն, պղնձի ացետատը, որն օգտագործվում էր վերքերը լվանալու համար, կիտրոնաթթուն և ալկալոիդ թունավոր դեղամիջոցները։
Իրանի բժշկական պատմության պրոֆեսոր և Գերմանիայի բժշկական պատմության միության անդամ և հայտնի Ռազիագետ Մահմուդ Նաջմաբադին Իրանցի մեծ հանճարի մասին գրել է «Մուհամմադ իբն Զաքարիա Ռազիի կենսագրությունը և բժշկական դիրքը» գիրքը։ Այս գրքում նա դեղագործության և ալքիմիայի գիտության մեջ գաղտնիքի կարևորության մասին գրում է«Ռազին ընդհանուր առմամբ նյութերը բաժանել է 2 կատեգորիայի՝ առաջինը՝ նրանք, որոնք գոլորշիանում են կրակի մեջ, և երկրորդ՝ նրանք, որոնք մնում են մշտական և չեն փոխվում։ Առաջիններին նա դիակներ անվանեց, իսկ վերջիններին՝ ուրվականներ: Դիակներ, ինչպիսիք են ոսկին, արծաթը, անագը, կապարը, երկաթը, պղինձը և ուրվականներ, ինչպիսիք են ծծումբը, սնդիկը, մկնդեղը և ամոնիումի քլորիդը, որ կրակից խույս են տալիս այս առիթով նա նրանց անվանեց ուրվականներ։ Վերոնշյալ նյութերից յուրաքանչյուրը անվանվել է մոլորակներից կամ թռչուններից մեկի անունով և ունեցել է հատուկ անվանում: Օրինակ՝ նա ոսկին՝ անվանել է որպես արև, արծաթը՝ որպես լուսին, անագը՝ որպես Յուպիտեր, կապարը՝ որպես Սատուրն, երկաթը՝ որպես Մարս, պղինձը՝ որպես Վեներա, իսկ մյուս կողմից՝ ծծումբը՝ որպես կրակ, սնդիկը՝ որպես ալ-Ֆարար, և Ամոնիումի քլորիդը՝ որպես արծիվ: Այս գիրքը ապացուցում է, որ այսօր լաբորատորիաներում օգտագործվող քիմիական գործիքներից շատերը Ռազիի գյուտերից են: Մյուս կողմից, շատ քիմիական նյութեր առաջին անգամ հայտնաբերվեցին Ռազիի կողմից և հետագայում հասանելի դարձան քիմիայի և մարդկության համար:
Ռազին, որը շատ էր հետաքրքրված դեղագործությամբ, այս ոլորտում բազմաթիվ գրքեր է գրել։ «Գաղտնիքները» գիրքը Ռազիի ամենահայտնի գործերից է: Այս գրքում Ռազին անդրադառնում է դեղերի գործածությանը, որոնք, ըստ գիտնականների, համապատասխանում են քիմիայի ժամանակակից սկզբունքներին։ «Գաղտնիքներ» գրքում Ռազին քննարկել է ալքիմիայի կամ էլիքսիրի միջոցով ոսկի ու մետաղալար պատրաստելը։ Այս ստեղծագործությունների կարևորությունն այնպիսին էր, որ հինգ հարյուր տարի առաջ դրանք թարգմանվեցին աշխարհի տարբեր լեզուներով, այդ թվում՝ լատիներեն, և արևմուտքում այդ գրքերի վերաբերյալ մանրամասն հետազոտություններ կատարվեցին։ Գրելով այս գիրքը՝ Ռազին հայտնի դարձավ որպես իսլամական աշխարհի մեծագույն քիմիկոս։
Դեղագիտությունը «Ալ Հավի» գրքի հիմնական առարկաներից մեկն է։ Այս գրքում ներկայացվում են ավելի քան 900 բուսական, կենդանական, հանքային և բուժիչ նյութեր և մանրամասն բացատրվում են դեղագործության տեսական և գործնական սկզբունքները։ Այս գիրքը բաղկացած է 12 բաժիններից, որոնք պարունակում են այնպիսի թեմաներ, ինչպիսիք են սնունդը և դեղերը, համեմունքները, դեղերի օգտագործումը, դեղերի հատկությունները և դեղագործությունը: Այս գրքի մի մասը վերաբերում է դեղագործությանը և իրականում այն բժշկական հանրագիտարան է, որը եվրոպացիներն անվանել են Continent:Այս գրքում Ռազին օգտակար տեղեկություններ է արձանագրել բույսերի, կենդանական և հանքային նյութերի մասին։
Այս գրքում նա ներկայացրել է տարբեր հիվանդություններ՝ ինսուլտ, նյարդային ցավ, մելամաղձություն, կաթված, էպիլեպսիա, ցնցումներ, տետանուս, մղձավանջներ՝ իրենց ախտանիշներով և բուժման մեթոդներով։ Այնուհետև նա անդրադարձել է աչքի, ականջի, կոկորդի, քթի և ատամների հիվանդություններին և իր կարծիքն է հայտնել բուժման վերաբերյալ՝ հղում անելով հույների, ասորիների, իրանցիների, արաբների և հնդիկների կարծիքներին։
Այս արժեքավոր գրքերը իրանական բժշկության պատմության մեջ ամենաշատ օգտագործվող գրքերից են, և այդ աղբյուրներն այսօր օգտագործվում են Իրանի և ամբողջ աշխարհի ավանդական բժշկության դպրոցներում:
Մեծ գիտնական Զաքարիա Ռազին բժշկական և քիմիական գիտություններում փայլելուց բացի, համարվում է իրանական մշակույթի ռացիոնալիզմի և էմպիրիզմի ամենանշանավոր դեմքը։ Փիլիսոփայության մեջ նա հակված էր դեպի Սոկրատեսը և Պլատոնը, և նրա փիլիսոփայության մեջ նկատելի են հնդկական և մանիական մտքերի ազդեցությունները։ Սակայն նա ուներ իր կարծիքը և երբեք չտրվեց հայտնիների կարծիքին: Ավելի շուտ նա դիտել և փորձարկել է նախորդների գիտությունը, ապա հայտնել իր կարծիքն ու դատողությունը։
Իրականում Ռազիին կարելի է համարել իսլամական շրջանի ամենահույն իմաստունն ու փիլիսոփան։ Թեև Ռազիի եզակի բնավորությունը և անկախ կարծիք ունենալու կարևորումը ստիպեցին նրան երբեք կանգ չառնել հների տեսակետի վրա և միշտ քննադատական տեսակետ ունենալ մեջբերվող արտահայտությունների նկատմամբ։ Այս դիրքորոշմամբ նա ընդգծում էր, որպես բոլոր մարդկանց ընդհանուր ժառանգություն՝ բանականության և ռացիոնալ մտածողության կարևորությունը: