Առողջապահական հանդես(16․Վահանագեղձ Բ.մաս)
Հուլիս 27, 2020 23:36 Asia/Tehran
Առողջապահական հանդես հաղորդաշարի ընթացքում մենք փորձում ենք ներկայացնել տարբեր հիվանդությունները և դրանց կանխարգելման ու բուժման տարբեր մեթոդները, նույնպես սննդակարգով, սպորտով ու ավելի առողջ ապրելակերպով առողջության հասնելու ճանապարհները: Հարկ է նշել, որ այս հաղորդման ընթացքում ներկայացվող տեղեկությունները միայն ձեր տեղեկացվածության համար են և երբևէ չենք հավակնում, որ կարող են փոխարինել մասնագետ բժշկի ախտորոշումն ու բուժումը:
«Առողջապահական հանդես» հաղորդաշարի նախորդ համարում խոսեցինք «Հիպոթիրեոզի» կամ վահանաձև գեղձի հորմոնների սակավ արտադրության մասին: Այս թողարկման ընթացքում կանդրադառնանք «Հիպերթիրեոզ» հիվանդությանը: Ընկերակցեք մեզ:
Վահանաձև գեղձը թիթեռնիկաձև օրգան է՝ տեղակայված պարանոցի առաջային մասում վահանաճառի և շնչափողի առաջակողմնային մակերեսին: Առողջ մարդկանց վահանագեղձն արտադրում է թիրեոիդ հորմոններ՝ թիրոքսին (T4), տրիյոդթիրոնին (եռյոդթիրոնին) կամ (T3) , որոնք ազդում են կարևոր մարմնական գործառույթների վրա:Այս հորմոնները կարգավորում են մարմնի նյութափոխանակությունը:Թե ի՞նչքան ենք սպառում կալորիա , ո՞րքան ենք զգում ջերմություն և ի՞նչքան է կշռվում մեր քաշը ,բոլորը համարվում են այս պարամետրերի շարքում:Այն նաև ազդում է որոշ օրգանների վրա, ինչպիսիք են սիրտը, որը ավելի արագ է բաբախում այդ հորմոնների պատճառով:
«Հիպերթիրեոզ»-ը կամ վահանաձև գեղձի գերակտիվությունը իրականում դա այն իրավիճակն է , որի հետևանքով մեծ քանակությամբ հորմոններ է հասնում մարմնի հյուսվածքներին :Չնայած հիպերթիրեոզի արաջացման համար տարբեր պատճառներ կան, բայց նշանները և ախտանիշները նույնն են:Բարձր նյութափոխանակության պատճառով, այս հիվանդները իրենց ավելի տաք են զգում, քան իրենց շրջապատը և հաճախ նիհարում են ՝ չնայած մեծ քանակությամբ սնունդ սպառելուն:Որոշ հիվանդներ նույնպես ավելորդ քաշ են ունենում ավելորդ ախորժակի պատճառով:Հիվանդները իրենց հոգնած են զգում և նրանց քնելը խանգարվում է:Նման հիվանդների մոտ նկատվում է ձեռքերի դողալը, սրտի անկանոնությունը և արագ բաբախումը, որը նաև կոչվում է սրտի բաբախում :Հիվանդները կարող են դառնալ դյուրագրգիռ և հեշտությամբ լարվել: Շատ ծանր հիպերթիրեոզի դեպքում հիվանդները տառապում են կարճ շնչառությունից , կրծքավանդակի ցավից և մկանների թուլությունից:Այս հիվանդների մոտ կարող է իհայտ գալ այլ ախտանշաններ , ինչպիսիք են՝ փսխումը,քորը, սրտի անբավարարությունը, ուղեղի ինսուլտը կամ նույնիսկ հոգեկան հիվանդությունը, որոնք շատ հազվադեպ են:
«Հիպերթիրեոզ»-ը կարող է առաջանալ տարբեր պատճառներով՝
Վահանաձև գեղձի չափազանց գերակտիվությամբ, որի արդյունքում մեծ քանակությամբ հորմոն է արտադրվում ,առաջանում է «Գրեյվս»հիվանդությունը որը կոչվում է նաև Դիֆուզ տոքսիկ խպիպ; Այդ դեպքում վահանագեղձում մեկ կամ մի քանի հանգույցների գործունեությունը կարող է մեծանալ:Եթե զանգվածը մի շարք է, ապա այն կոչվում է «ավտոմատ թունավոր հանգույց», իսկ եթե կան մի քանի զանգվածներ, ապա այն կոչվում է «բազմահանգույց տոքսիկ խպիպ»:
Վահանաձև գեղձի բորբոքումը կոչվում է«թիրոիդիտ» , որը պատճառ է դառնում վահանաձև գեղձի մեջ կուտակված թիրոիդի հորմոնի ազատման և վահանագեղձի գերակտիվության , որը տևում է շաբաթներ կամ ամիսներ:Որոշ մարդիկ չափից ավելի են սպառում թիրոիդ հորմոնը ,որոնց մոտ իհայտ է գալիս գերակտիվության ախտանիշներ: Որոշ դեղեր, ինչպիսիք են ՝ամիոդարոնը և Լոգոլի լուծույթը, պարունակում են մեծ քանակությամբ յոդ, որը օգտագործվում է վահանաձև գեղձի միջոցով հորմոններ արտադրելու համար:Որոշ մարդկանց մոտ այդ դեղերի օգտագործումը զուգորդված է գերակտիվությամբ:
Որո՞նք են հիպերթիրեոզի նշաններն ու ախտանիշները:Յուրաքանչյուր րոպե սրտի զարկերակի բարձրանալը 100-ից 120-ի ,արյան ճնշման թեթևակի բարձրացում, դյուրագրգիռ լինել , հաճախակի քրտնելը, մկանների թուլացումը ,հատկապես ուսի ,կոնքի եւ ազդրերի շրջաններում,ձեռքերի դողը,լավ ախորժակով հանդերձ քաշի կորուստ, մազաթափություն, եղունգների անջատվելը արմատից ,մատերի այտուցվելը , վերի կոպի ձգվելը դեպի վեր, մաշկի հաստության փոփոխությունները, ստամոքս-աղիքային շարժունակության բարձրացումը,խպիպը, դաշտանային ցիկլի անկանոնությունը, տղամարդկանց մոտ կրծքագեղձի ընդլայնում,սրունքի ոսկորի դիմացի մաշկի հաստացում եւ ակնագնդերի արտանկում («չռաչքություն» կամ էկզոֆթալմ):
Վահանաձև գեղձի գերակտիվությունը բուժվելով ախտանշաններից շատերը վերադառնում են բնական հուն ,իսկ որոշ ախտանշաններ առանձին բուժում են պահանջում :
Հիպերթիրեոզի ամենատարածված ձևը Գրեյվսի հիվանդությունն է:Գրեյվս հիվանդությունը իմունային համակարգի խանգարում է:Մարմնի իմունային համակարգը բնական ձևով մարմինը պաշտպանում է մանրեներից և վիրուսներից:Գրեյվսի պես աուտոիմուն հիվանդությունների դեպքում իմունային համակարգը հարձակվում է մարդու հյուսվածքների վրա:Այս հիվանդության դեպքում մարմինը արտադրում է հակամարմիններ, որոնք խթանում են վահանաձև գեղձի միջոցով հորմոնների գերարտադրությունը:Հիվանդությունը կարող է նկատվել նաև ընտանիքի այլ անդամների մոտ:Կանանց մոտ տարածվածությունը տղամարդկանց համեմատությամբ 5ից -10 անգամ գերազանցում է:Գրեյվսը կարող է զուգակցվել այլ աուտոիմուն հիվանդությունների հետ, ինչպիսիք են քրոնիկ թիրեոիդիտը (Հաշիմոտոյի հիվանդություն), մազերի վաղաժամ սպիտակելը , շաքարային դիաբետը, արթրիտը և պսորիազը:
Վահանաձև գեղձի գերակտիվության պատճառով կարող է վերին կոպը ձգվել դեպի վեր,և աչքի այտուցվածություն առաջանալ: Այս ձևը հայտնի է որպես «էկզո ֆեթալմոս» և կարող է հանգեցնել մկանների վերահսկողության նվազման , երկտեսության և հազվադեպ պայմաններում տեսողության կորստի:Դեպքերի մեծ մասը բուժում չի պահանջում: Բայց որոշ հիվանդներ գուցե կարիք ունենան դիմելու ակնաբույժի և հատուկ բուժում ստանան: Հատուկ բուժումները ներառում են կորտիկոններ կամ վիրահատություն:
Այժմ մենք ուզում ենք իմանալ, թե ինչ ախտորոշիչ թեստեր են արվում հիպերթիրեոզի համար:
Ինչպես ցանկացած հիվանդություն, հիպերտիրոզի առաջին նշաններին և ախտանիշներին ուշադրություն դարձնելը կարող է նախազգուշական նշան լինել ախտորոշիչ աշխատանքի համար, և միայն մասնագետը կարող է ախտորոշել ՝ վահանաձև գեղձի հիվանդությունը : Վահանաձև գեղձի հիվանդության ախտորոշման համար օգտագործվող մեթոդներն են՝բժշկի կողմից փորձաքննություն անցկացնելը ,ընտանեկան անցյալը, արյան անալիզները, ուլտրաձայնային հետազոտությունը, սկանավորումը և CT- ի սկանավորումը։
Բժշկի կողմից հիվանդի հիվանդության պատմությունը լրացնելուց և կլինիկական հետազոտություն անցկացնելուց հետո իրականացվում են այլ ախտորոշիչ միջոցառումներ ,ինչպիսիք են՝ արյան մեջ վահանաձև գեղձի հորմոնների, TSH -ի և վահանաձև գեղձի հակամարմինների քանակի չափումը, վահանաձև գեղձի կառուցվածքն ու գործառույթը գնահատելը ՝ օգտագործելով ռադիոակտիվ յոդի ցածր մակարդակները, ինչպես նաև արյան մեջ վահանաձև գեղձի հորմոնների ,ներառյալ T4 ևT3քանակի չափումը:Քանի որ որոշ նյութեր կամ դեղեր կարող են արյան մեջ փոփոխության ենթարկել վահանաձև գեղձի հորմոնների մակարդակը ,ուստի հատուկ թեստեր կարող են զատորոշել այս ազդեցությունները: Ախտորոշման համար առավել օգտակար հորմոններից մեկը TSH-ի, կամ վահանաձև գեղձի խթանող հորմոնի չափումն է, որը սեկրացվում է հիպոֆիզի միջոցով և վերահսկում է վահանաձև գեղձի աշխատանքը:Հիպոֆիզի գեղձը մշտապես կարգավորում է վահանաձև գեղձի հորմոնների մակարդակը: Եթե արյան մեջ այդ հորմոնների մակարդակը բարձր է, TSH- ի արտադրությունը դադարում է:Արդյունքում, Եթե TSH հորմոնը նորմայից բարձր կամ ցածր է, դա նշանակում է նյութափոխանակությունը գերակտիվանում է կամ էլ, հակառակը։
Ահա հիպերթիրեոզի մի քանի ընդհանրացած բուժումներ:
Այս հիվանդության մեջ բուժման առաջնային նպատակը վահանաձև գեղձի հորմոնների մակարդակի նորմալացումն է: Դեղի դոզան անհրաժեշտ է ճշգրտել այն հիվանդների մոտ, որոնց մոտ Հիպերթիրեոզի պատճառը հորմոնի չափից ավելի սպառումն է: Թիրոիդիտ ունեցող մարդիկ լրացուցիչ բուժման կարիք չունեն, քանի որ հիվանդությունն ինքնակարգավորվում է:Այն դեպքերում, երբ հիպերթիրեոզը պայմանավորված է Գրեյվսի հիվանդությամբ կամ բազմահանգույց խպիպով կամ դիֆուզ տոքսիկ (թունային) խպիպով հակատիրոիդ դեղամիջոցները, ներառյալ մեթիազոլը, քար-բի-մազոլը կամ պրոպիլ թիուրասիլը, նախատեսված են Գրեյվսի հիվանդությամբ տառապող հիվանդների 1,5-ից 2 տարվա համար և ավելի քիչ է օգտագործվում հիպերթիրեոզի այլ դեպքերի համար:Եթե դեղը սահմանված է ճիշտ, ապա դա մի քանի շաբաթվա ընթացքում արդյունավետ կլինի հիպերթիրեոզի վերահսկման գործում:Այս դեղամիջոցներն ունեն նաև կողմնակի բարդություններ, ինչպիսիք են մաշկի ցան, քոր կամ տենդ, և հազվադեպ է լյարդի բորբոքում կամ արյան սպիտակ գնդիկների նվազում:Ուստի անհրաժեշտ է այս հիվանդներին ուսուցանել ՝ ճանաչելու այդ կողմնակի հետևանքները:Եթե հիվանդի մոտ իհայտ գա մաշկի դեղնախտ, ցան կամ խիստ քոր , բարձր ջերմություն կամ սաստիկ կոկորդացավ, նա պետք է դադարեցնի դեղերի ընդունումը և դիմի իր բժշկին:
Հակատիրոիդ դեղամիջոցների դադարեցումից հետո հիպերթիրեոզը կարող է կրկնվել։
Այս հիվանդության մեկ այլ բուժումը `ռադիոակտիվ յոդն է:Այս ընթացակարգը պատճառ է հանդիսանում, որ խպիպը ոչնչանա կամ փոքրանա ու վերանա հանգույցը կամ թունավոր հանգույցը ,որը արտադրում է վահանաձև գեղձի հորմոն :Այս մեթոդով բուժումը վտանգավոր չէ, ուստի այդ բուժումը տարածված է մեծահասակների մոտ:Յոդի այս քանակությամբ արտադրած ճառագայթումը ոչնչացնում է վահանաձև գեղձի բջիջները:Բայց քանի որ դրա խտացումը վահանաձև գեղձի մեջ շատ ավելին է քան այլ հատվածում, ուստի ճառագայթը չի վնասում մարմնի այլ օրգաններին : Ռադիոակտիվ յոդը բերանով ընդունվող դեղ է որը նշանակվում է հիվանդի համար ,ամբուլատոր հիմունքներով:Չնայած նրան, որ ռադիոակտիվ նյութի գործունեության մեծ մասը հեռացվում է մարմնից մի քանի օրվա ընթացքում սակայն , վահանաձև գեղձի վրա դրա ազդեցությունը կարող է տևել մեկից երեք ամիս:Հիվանդների մեծ մասը վերականգնվում է ռադիոակտիվ յոդի մեկ դեղաչափով:Այս բուժման կողմնակի ազդեցությունը հիպոթիրեոզն է:Չնայած որոշ մարդկանց մտահոգություններին, չկա որևէ փաստ, որ այս բուժումը կարող է առաջացնել վահանաձև գեղձի կամ մարմնի այլ մասերի քաղցկեղ:Այն նաև կանանց մոտ անպտղություն չի առաջացնում, և այդ կանայք ի վիճակի են առողջ երեխաներ ծննդաբերել:
Այսօր աշխարհի շատ կենտրոններում ռադիոակտիվ յոդն օգտագործվում է երիտասարդների մոտ հիպերթիրեոզի բուժման համար:
Վահանաձև գեղձի վիրահատությունը հիպերթիրեոզի ևս մեկ մշտական բուժում է:Այսօր այս բուժումը ավելի քիչ է առաջարկվում, քանի որ այն պահանջում է հոսպիտալացում և հետվիրահատական խնդիրներ է առաջացնում, ներառյալ պարանոցի սպի:Բացի այդ, այն կարող է վնասել պարանոցի վահանաձև գեղձին մոտ գտնվող օրգանները:Այս բուժման մեկ այլ բարդությունն է ՝հիպոթիրեոզը, որը կարելի է հեշտությամբ բուժել լեվոտիրոքսին դեղով ամբողջ կյանքի ընթացքում և՝ առանց կողմնակի բարդությունների:Փրոփրանոլոլի պես դեղերը, որոնք օգտագործվում են հիպերթիրեոզի ախտանիշները բուժելու համար, պատճառ են դառնում ,որ այլ բուժումները եւս թողնեն իրենց ազդեցությունը :
Հիպերթիրեոզով տառապող շատ հիվանդների բուժվելուց հետո, նրանց մոտ առաջանում է մշտական հիպոթիրեոզ և անհրաժեշտ է դիմեն իրենց բժշկին:
Վերջապես, խորհուրդ է տրվում ընդունել միայն բժշկի կողմից սահմանված դեղորայքի քանակը և երբեք ինքնակամ չավելացնել կամ չնվազեցնել դեղամիջոցի քանակը: Երբ Ձեզ մոտ երևան գա հիպոթիրեոզի կամ հիպերթիրեոզի ախտանիշներ, խորհրդակցեք ձեր բժշկի հետ որպեսզի համոզվեք, որ ձեր հիպոթիրեոզը կամ հիպերթիրեոզը լավապես վերահսկվում է:Պարբերաբար այցելեք ձեր բժիշկին:Ուրախ եղեք, որ ձեր հիվանդությունը կարևոր է, բայց և միաժամանակ հեշտությամբ բուժելի:Դեղերը ժամանակին օգտագործելով և պարբերաբար բժշկին դիմելով դուք ոչ մի կերպ չեք տարբերվի առողջ մարդկանցից։