ԱՄՆ-ը և Սաուդյան Արաբիայի միջուկային ծրագիրը(1)
Սեպտեմբեր 02, 2020 09:15 Asia/Tehran
Հանուն Աստծու, ներկայացնում ենք երեք մասից բաղկացած « ԱՄՆ-ը և Սաուդյան Արաբիայի միջուկային ծրագիրը» հաղորդման առաջին մասը։ Այս թողարկման ընթացքում կանդրադառնանք Սաուդյան Արաբիայի միջուկային ծրագրի պատմությանն ու նպատակներին:
Վերջին տասնամյակների ընթացքում միջուկային ծրագրերը շատ կարևոր են երկրների, այդ թվում՝ Միջին Արևելքի երկրների համար: Երբ Իրանը տիրացավ խաղաղանպատակ միջուկային տեխնոլոգիային, դասվեց միջուկային տերությունների շարքին: Եվ հենց այդ ժամանակվանից սկսած, Սաուդյան Արաբիան սկսեց իր միջուկային ծրագիրը, սակայն առանց ՄԱԳԱՏԷ-ի տեսուչների վերահսկողության: Եվ դա այն դեպքում, երբ այդ երկիրը չունի միջուկային որևէ ենթակառուցվածք:
ԱՄՆ-ում Դոնալդ Թրամփի ընտրվելուց հետո, Սաուդյան Արաբիայի ու ԱՄՆ-ի միջև գործընկերությունը շարունակվեց անվտանգության ու ռազմական ոլորտներում: Սաուդյան Արաբիան դարձավ Միջին Արևելքում ԱՄՆ-ի դաշնակիցը, օրեցօր մեծացնելով Նահանգներից սպառազինական գնումները:
Իր միջուկային ծրագիրն առաջ տանելու նպատակով, Սաուդյան Արաբիան տարբեր երկրների հետ միջուկային համաձայնագրեր է ստորագրել: Իսկ այստեղ Դոնալդ Թրամփը փորձում է Սաուդյան Արաբիայի հետ միջուկային համագործակցություն ծավալելով, մեծ շահույթ ստանալ և ամրապնդել այս ոլորտում իր դիրքերը, որպեսզի Ռուսաստանն ու Չինաստանն այդ ուղղությամբ չաշխատեն: Սաուդյան Արաբիան միջուկային ուսումնասիրությունների նկատմամբ հետաքրքրություն ցուցաբերեց 60-ական թվականներին: Սակայն մինչև 70-ական թվականներն այդ երկիրը որևէ հաջողության չհասավ: Այդ ժամանակ հիմնվեց Մալեք Աբդուլ Ազիզի անվան գիտության ու տեխնոլոգիայի հիմնադրամը: Սաուդյան Արաբիան ներկայումս իր միջուկային աշխատանքները կենտրոնացրել է մի վայրում, որը կոչվում է Մալեք Աբդուլլահի վերականգնվող էներգիայի քաղաք:
Այս կենտրոնն ըստ երևույթին, պետք է միջուկային ծրագրերի շուրջ ուսումնասիրություններ կատարի:
Սակայն 1990-ական և 2000-ական թվականներին հրապարակվեցին չհրապարակված տվյալներ, որ Սաուդյան Արաբիան որոշակի օգնություն է ստացել Պակիստանից՝ միջուկային զենք ձեռք բերելու համար: Սաուդյան Արաբիայի ժամանակի պատերազմի նախարար Սուլթան Բեն Աբդուլազիզ Ալ-ե Սաուդի այցելությունը Պակիստանի միջուկային կենտրոններ, կասկածներ հարուցեց, որ այդ երկիրը նպատակ ունի միջուկային զենք արտադրել: Իսկ 2013թ․ հրապարակված զեկույցի համաձայն, Ռիադը Պակիստանի միջուկային զենքի արտադրության ծրագրում ներդրում է արել: 2000թ․ Սաուդյան Արաբիայի թագավոր Մալեք Աբդուլլահը հրաման էր արձակել, որով միջուկային էներգիան անհրաժեշտ էր համարել էլեկտրաէներգիա և քաղցր ջուր արտադրելու համար, այնպիսի պայմաններում, երբ հանածոների աղբյուրները նվազում են:
2011թ․ Սաուդյան Արաբիան հայտարարեց, որ նպատակ ունի 2032թ․ կառուցել 6.17 գիգավատ հզորությամբ երկու ատոմակայան, 80 միլիրադ դոլար արժողությամբ: Ըստ արաբական աղբյուրների, 2022թ առաջին ռեակտորն արտադրվելու է Չինաստանում: Սաուդյան Արաբիան այս կապակցությամբ պայմանագրեր է կքնել նաև Ֆրանսիայի, Հունգարիայի, Արգենտինայի, Հարավային Կորեայի ու Չինաստանի գետ և բանակցություններ վարել մի շարք այլ երկրների հետ:
2011թ Հարավային Կորեան և Սաուդյան Արաբիան ստորագրեցին համաձայնագիր՝ միջուկային ատոմակայանի կառուցման շուրջ ուսումնասիրություններ կատարելու համար: Սաուդյան Արաբիան նման համաձայնագրեր է ստորագրել նաև Ֆրանսիայի ու Արգենտինայի հետ:
2016թ Սաուդյան Արաբիան միջուկային համագործակցության վերաբերյալ համաձայնագիր է ստորագրել Չինաստանի հետ: Սաուդյան Արաբիան իր իրավունքն է համարում ուրանի հարստացումը և հայտարարել է, որ չի ստորագրի ոչ մի համաձայնագիր, որն իրեն կպարտավորեցնի ուրան չհարստացնել: Իսկ այժմ հարց է ծագում, որ եթե իրոք Սաուդյան Արաբիայի միջուկային ծրագրերը խաղաղ նպատակ ունեն, ինչո՞ւ չեն իրականացվում ՄԱԳԱՏԷ-ի հսկողության տակ: Այս կապակցությամբ միջազգային կազմակերպություններում Իրանի մշտական դեսպան Քազեմ Ղարիբաբադին ՄԱԳԱՏԷ-ին կոչ է արել Սաուդյան Արաբիայի գաղտնի ծրագրերի վերաբերյալ զեկույց ներկայացնել ՄԱԿ-ի ԱԽ-ին: նա հավելել է, որ Սաուդյան Արաբիան ըստ երևույթին միջուկային գաղտնի ծրագիր է մշակում:
Պետք է ասել, որ չնայած գործակալությունը բազմիցս զգուշացրել է այս կապակցությամբ, սակայն ՄԱԳԱՏԷ-ին չի հաջողվել վերահսկողություն իրականացնել Սաուդյան Արաբիայում: Ղարիբաբադին, անդրադառնալով Սաուդյան Արաբիայի կողմից դեղին կարկանդակի գործարանի մասին հայտարարություններին, նշել է, որ այդ երկիրը չունի ակտիվ ռեակտոր, որպեսզի դրա համար դեղին կարկանդակ արտադրի: Եվ հենց այս և տարածաշրջանն ապակայունացնող Ռիադի քայլերն ավելի են մեծացնում կասկածները, որ այդ երկիրը միջուկային զենք է արտադրում: Քանի որ եթե Սաուդյան Արաբիան իրոք ցանկանում է միջուկային էներգիան խաղաղ նպատակներով կիրառել, պետք է այդ կապակցությամբ տեղյակ պահի ՄԱԳԱՏԷ-ին:
2015թ սեպտեմբերին Սաուդյան Արաբիան և հարավային Կորեան համաձայնեցին համագործակցել ռեակտորների արտադրության շուրջ: Իսկ 2019թ ՄԱԳԱՏԷ-ն հայտարարեց, որ Ռիադը լուրջ առաջխաղացում է գրանցել միջուկային ենթակառուցվածքների զարգացման գործում: Զեկույցում ասվում է, որ Սաուդյան Արաբիան սերտ համագործակցություն ունի այն երկրների հետ, որոնք ունեն միջուկային տեխնոլոգիաներ և նրանցից ստանում է տեխնիկական աջակցություն:
Վաշինգտոնի ինստիտուտի հետազոտող Սայմոն Հենդերսոնի ասելով, Սաուդյան Արաբիան Դոնալդ Թրամփի նախագահության օրոք որոշակի պահանջներ է ներկայացրել միջուկային ատոմակայան կառուցելու վերաբերյալ: Ըստ երևույթին, այդ երկրրի միջուկային ծրագիրը ուղղված է Իրանի միջուկային ծրագրի դեմ: Ռիադը փորձում է հետ չմնալ իր տարածաշրջանային մրցակցից:
Քառնեգիի ինստիտուտի ասելով, այս ոլորտում ԱՄՆ-ի ու Սաուդյան Արաբիայի միջև համաձայնությունը պատճառ կդառնա, որ Ռիադի գաղտնի փորձարկումները դադարեն և ԱՄՆ-ն ավելի մեծ վերահսկողություն ունենա այդ երկրի միջուկային ծրագրի վրա: ԱՄՆ-ը նպատակ ունի «Ստանդարտի համաձայնագրի» շրջանակում Սաուդյան Արաբիայի համար մշակել մի ստանդարտ, որպեսզի այդ շրջանակներում Միացյալ Նահանգների մտահոգություններն Իրանի խաղաղանպատակ միջուկային ծրագրի վերաբերյալ փարատվեն և մյուս կողմից պահպանվեն միջուկային զենքի չտարածման ստանդարնտերը և այդպիսով վերահսկվեն Սաուդյան Արաբիայի ամբիցիաները: Դա այն դեպքում, երբ ԱՄՆ-ը նույնսիկ պատարստ չի եղել քննադատել Ռիադին, որը թույլ չի տվել ՄԱԳԱՏԷ-ին վերահսկողություն իրականացնել իր միջուկային ծրագրի վրա:
Հետևաբար, Թրամփի կառավարությունը, որն ունի առևտրականի հոգեբանություն, փորձում է աջակցել Սաուդյան Արաբիային՝ միջուկային զենք արտադրելու հարցում: Սաուդյան Արաբիայի միջուկային ծրագրի ընթացքը վկայում է , որ այն շատ կարևոր է Ռիադի համար և վերջին տարիներին այս երկրի իշխանությունները մեծ կարևորություն են տալիս այս հարցին: Սակայն մի կողմից այդ գաղտնի միջուկային գործողությունները և այն հանգամանքը, որ ՄԱԳԱՏԷ-ի տեսուչները չեն կարող այն վերահսկել, ինչպես նաև Ռիադի ագրեսիվ գործողությունները և Եմենում իրականացրած ոճրագործությունները, պատճառ են դարձել, որ եվրոպական երկրները կասկածեն այդ երկրի միջուկային ծրագրի խաղաղանպատակ բնույթին: Գերմանիան հայտարարել է, որ դեղին կարկանդակի արտադրությունը հակասում է միջուկային զենքի չտարածման կոնվենցիային: