Թուրքիայում փոքրամասնությունների վիճակը՝ միջազգային իրավունքի տեսանկյունից(6)

Հանուն Աստծու, ձեզ ենք ներկայացնում «Թուրքիայում Փոքրամասնությունների վիճակը՝ միջազգային իրավունքի տեսանկյունից» հաղորդաշարի հերթական թողարկումը,որի ընթացքում նախ կխոսենք իրենց իրավական կարգավիճակի վերաբերյալ Թուրքիայի տարբեր էթնիկ փոքրամասնությունների դիրքորոշումների մասին: Այնուհետև կներկայացնենք այդ կապակցությամբ միջազգային կառույցների զեկույցները, հատկապես քուրդ փոքրամասնությունների մասին:Ընկերակցեք մեզ։

Թուրքիայում ռասայական, կրոնական, էթնիկ փոքրմասնությունների ներկայացուցիչներն այդ թվում՝ հայերը, ասորիները, եզդիներն ու քրդերը, կառավարությունից բազմիցս պահանջել են հարգել իրենց իրավունքները: Թուրքիան փորքամասնությունների կարգավիճակի առումով կարելի է  բաժանել երկու մասի: Մի մասը փոքրամասնություններն են, որ գոհ են իրենց իրավիճակից, մյուսները՝ դժգոհ: Ըստ երևությին, կովկասյան ու բալկանյան արմատներ ունեցող փոքրամասնություններն այդքան էլ դժգոհ չեն: Իսկ քրդերը,  հույները, ալավիներն ու հայերն ունեն երկու ընդհանուր առանձնահատկություն: Նախ՝ նրանց թիվը մեծ է: Երկրորդ հերթին, նրանք համոզված են, որ պատմության ընթացքում իրենց նախնական ու մարդկային իրավունքները ոտնահարվել են Օսմանյան կայսրության ու Թուրքիայի կողմից և այդ գործընթացը շարունակվում է  առ այսօր:  

Գերմանիայի Դյուսսելդորֆ քաղաքում  2012 մայիսի 10-ին տեղի ունեցավ մի համաժողով, որը կազմակերպել էր «Միջազգային հասարակությունը մարդու իրավունքների համար» կազմակերպությունը: Համաժողովին մասնակցել էին հայ, եզդի, ասորի և քուրդ փոքրամասնություններ, որոնք ներկայացրեցին իրենց իրավունքների խախտման բազմաթիվ փաստեր: Համաժողովի ընթացքում, Սուրի քաղաքապետ Աբդուլլահ Դեմիրբաշն ասաց. «Ներկայումս առնավզն 7 հազար քաղաքացիական ակտիվիստներ կալանավորված են միայն նրա համար, որ պահանջում են հարգել մարդու և փոքրամասնությունների իրավունքները: Նրանցից 32-ը քաղաքապետեր են, 12-ը՝ քաղաքային խորհուրդների ներկայացուցիչներ, վեցը՝ պատգամավորներ»:

Գերմանիայի եզդիների կենտրոնական խորհրդի նախագահի տեղակալ Օսման Գոդենը, Գերմանիայի հայ համայնքի կենտրոնական խորհրդի նախագահ Ազատ Օրդուխանյանը, Ասորիների դեմոկրատական կազմակերպության ղեկավար Սաբրի Արխանը և կազմակերպության խոսնակ Մարտին Լեսնեթին խստորեն քննադատել են փոքրամասնությունների նկատմամբ Թուրքիայի քաղաքականությունը:

Պետք է ասել, որ 2015թ նոյեմբերի 1-ի Թուրքիայի խորհրդարանական  ընտրություններում առաջին անգամ,  տարբեր կուսակցությունների անդամ երեք հայեր մտան խորհրդարան: Նրանցից մեկը Կարո Փայլանն է, ով ներկայացնում է «Ժողովուրդների դեմոկրատական կուսակցությունը»: Նա պնդում է, որ «Թուրքիայի հասարակությունը տեղեկացված չէ այն հանգամանքի մասին, որ հայերն այդ երկրում ապրել են հնուց ի վեր: 2007թ հունվարին Հրանդ Դինքի սպանությունը և հարյուր հազարավոր թուրքերի մասնակցությունն այս հայ մեծ մտավորականի  հուղարկավորությանը, պատճառ դարձան, որ  ես և իմ շրջապատի մարդիկ մեզ պարտավորված զգանք խոսել հայերի ոտնահարված իրավունքների և այն ճնշումների մասին, որ գործադրվում են նրանց նլկատմամբ»,- ասում է Փայլանը:

Թուրքիայում մեծ թվով քաղաքական գործիչներ, իրենց նախընտրական քարոզարժավում ընդգծում են փոքրամասնությունների իրավունքները հարգելու անհրաժեշտությունը: Որպես օրինակ, 2015թ նոյեմբերին տեղի ունեցած արտահերթ խորհրդարանական  ընտրություններում, քրդամետ «Ժողովուդրների դեմոկրատական» կուսակցությունը հենց այս կոչով սկսեց իր քարոզարշավը: Այս ընտրություններում կուսակցությունը հավաքեց 17 տոկոս ձայն, հայտնվելով Հանրապետական  կուսակցությունից հետո երրորդ տեղում:

«Ժողովուդրների դեմոկրատական» կուսակցությունը «Արդարություն և զարգացում» իսլամամետ կուսակցության մաքսիմալիստական նկրտումների դեմ պայքարող ամենաառաջին կուսակցությունն էր, որ պաշտպանում էր փոքրամասնությունների՝ հայերի, ալավիների, կանանց, և այլախոհների իրավունքները՝ հաջողության հասնելով ընտրություններում: Միջազգային կառույցները, այդ թվում՝ ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհուրդը, Եվրախորհուրդը, հրապարակել են բազմաթիվ զեկույցներ, որոնց համաձայն, Թուրքիայում ոտնահարվում են  քրդերի, ալավիների, հայերի ու հույների իրավունքները: Թուրքիայի քաղաքացիները 2015- 2018թթ. բազմաթիվ հայցեր են ներկայացրել Եվրոպական դատարան: 2007թ․ Թուրքիայի քաղաքացիների կողմից այդ երկրի կառավարության դեմ ներկայացվել է 2830 բողոքի հայց: Այդ հայցերից 331-ի դեպքում վճիռ է կայացվել Թուրքիայի կառավարության դեմ: Բողոքի հայցերի մեծ մասը ներկայացվել են քրդերի ու ալավիների կողմից: 2012թ. սկսած այս բողոքների թիվն աճել է:

Ստրասբուրգում Եվրոպայի մարդու իրավունքների կազմակերպության ղեկավար Գիդո Ռեյմոնդին հայտարարել է, որ 2016թ․ և նախքան Թուրքիայի ձախողված հեղաշրջումը, Թուրքիայի դեմ այդ կառույցում ներկայացվել է 2945 բողոքի հայց, ինչը չորս անգամ գերազանցում է 2015թ ներկայացված հայցերի թիվը:

«Ժողովուրդների դեմոկրատական» կուսակցության պատգամավոր Սալահեդդին Դեմիրթաշի փաստաբանների բողոքը ներկայացվել է 2017թ հոկտեմբերի 20-ին: Դեմիրթաշը մեղադրվում է ահաբեկչական մի խմբի հովանավորելու մեջ, որի անունը, սակայն, մինչ օրս չի նշվել: Դատարանը հայտարարեց, որ Դեմիրթաշի դեմ ուղղված մեղադրանքը քաղաքական  է և Թուրքիայի կառավարությունը խախտել է Մարդու իրավունքների կոնվենցիայի 18-րդ կետը: Վերջում դատարանը Թուրքիայի կառավարությանը պարտավորեցրել է ազատել Դեմիրթաշին և 10 հազար եվրո տույժ վճարել հայցվորին:

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը նույնպես 2013թ հունվարին դատավարություն սկսեց Թուրքիայի կառավարության դեմ և պարտավորեցրեց 60 հազար եվրո տուգանք վճարել մի քանի դիվանագետներին,որոնք քարոզարշավի ընթացքում քրդերենով էին խոսել: Ըստ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի, քրդերենը պատգամավորների մայրենի լեզուն է և նրանց կողմնակիցներից շատերը թուրքերեն չեն հասկանում:

Ինչպես արդեն պարզ է, Թուրքիայի կառավարության դեմ հայցերի մեծ մասը ներկայացվել է ազգային փոքրամասնությունների, մասնավորապես՝ քրդերի կողմից: Դրանցից կարելի է  ենթադրել, որ միջազգային ատյանները ընդունում են, որ քրդերի ու հայերի իրավունքները Թուրքիայում ոտնահարվում են: Բացի դրանից,  ՄԱԿ-ի խտրականության դեմ պայքարի կոմիտեն նույնպես 2016թ․ հունվարին մտահոգություն հայտնեց Թուրքիայում խտրական քաղաքականության վերաբերյալ:

Կոմիտեն իր զեկույցում հայտարարեց, որ Թուրքիայում մարդու իրավունքների ոտնահարման դեպքերը մեծ ծավալներ են ստանում: Փաստերը վկայում են, որ մեծ թվով քուրդ կանայք հնարավորություն չունեն աշխատել Թուրքիայի հիմնարկներում: Կրոնական ու ազգային փոքրամասնությունների իրավունքները պաշտպանող խմբերը նշում են, որ այդ երկրում գոյություն ունի չորս հիմնական էթնիկ   որոնք արմատավորված են երկրի պատմության մեջ՝ թուրք, հունական-հայկական, քուրդ-ալավիական և սուննի մուսուլմաններ:  

1992թ հռչակագրի համաձայն, փոքրամասնությունների կրոնական, մշակութային, տնտեսական և սոցիալական իրավունքները պետք է պաշտպանվեն, որպեսզի նրանք  ակտիվ լինեն հասարակական կյանքում: Սակայն Թուրքիայի փոքրամասնությունների պահանջները երբեմն ավելի վեր են այս կետերից և հակված են ինքնավարության, ինչը սակայն չի հակասում միջազգային հռչակագրերին: