Նորություններ (89)

Ողջույն հարգարժան ռադիոլսող բարեկամներ։ Շաբաթական եթեր հեռարձակվող «Նորություններ» հաղորդաշարի շրջանակներում, ներկայացնում ենք Իրանի ու աշխարհի նորագույն ձեռքբերումները՝ գիտական, մշակութային, գեղարվեստական ու տնտեսական ոլորտներում։

«Նորություններ» հաղորդաշարի այս շաբաթվա թողարկումը կսկսենք տեխնոլոգիայի ոլորտին առնչվող թեմայով:

Մի խումբ հետազոտողներ՝ Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի իրանցի հետազոտող Էլհամ Դավուդիի համագործակցությամբ, մշակել են կրելի և անլար պատչ՝ մարմնի քրտինքը վերահսկելու և բորբոքումը բացահայտող սպիտակուցի մի տեսակը հայտնաբերելու համար, որն արդյունավետ է թոքերի խանգարում և սրտի անբավարարություն ունեցող հիվանդների մոնիտորինգի համար: Այս սպիտակուցը, որը կոչվում է CRP, արտադրվում է լյարդի կողմից և թողարկվում է արյան մեջ՝ ի պատասխան բորբոքման:

Իոնտոֆորեզը ֆիզիոթերապիայի մեթոդ է, որն օգտագործվում է անկախ թերապևտիկ, դեղերի առաքման և ախտորոշիչ նպատակներով: Այս սենսորն օգտագործվել է թոքերի քրոնիկ խանգարում ունեցող, վարակով կամ դրա անցյալն ունեցող, ինչպես նաև սրտի անբավարարությամբ տառապող հիվանդների համար։

Արդյունքները ցույց են տվել, որ CRP-ի բարձր կոնցենտրացիաները, որոնք չափվում են այս պատիչով, լավ կապված են շիճուկում սպիտակուցի մակարդակի հետ: Քրտինքի բորբոքային սպիտակուցների զգայուն վերլուծության համար կրելի բիոսենսորները կարող են հեշտացնել քրոնիկ հիվանդությունների կառավարումը:

********************

Մեկ այլ նորության համաձայն, Թեհրանի համալսարանի հետազոտողներին հաջողվեց նախագծել և արտադրել միկրոհեղուկ օպտիկական բիոսենսոր՝ շագանակագեղձի քաղցկեղի վաղ հայտնաբերման համար: Ցավոք սրտի, թոքերի քաղցկեղից հետո շագանակագեղձի քաղցկեղը աշխարհում մահացության երկրորդ պատճառն է: Իրանում մահացության երրորդ հիմնական պատճառը քաղցկեղն է, իսկ շագանակագեղձի քաղցկեղը իրանցի տղամարդկանց քաղցկեղի ամենատարածված դեպքերից է: Այդ իսկ պատճառով, այս քաղցկեղի վաղ հայտնաբերման համար հարմար մեթոդ գտնելը կարող է մեծ չափով կանխել մահերը։

Հիվանդությունների և խնդիրների արագ ախտորոշման և բուժման լավագույն մեթոդի հայտնաբերումը կարևոր հարցեր են, որոնք գրավել են տարբեր ոլորտների, այդ թվում՝ քիմիայի, ֆիզիկայի և կենսաբանության հետազոտողների ուշադրությունը:

Ըստ Մոնա Սորուշի, ով այս նախագիծն իրականացրել է դոկտորական թեզի տեսքով, օպտիկական բիոսենսորները վերջին տասնամյակում հզոր գործիք են դարձել կենսաբանական և ոչ կենսաբանական տարբեր անալիտների նույնականացման գործում: Բացի բարձր զգայունություն ունենալուց, այս սենսորները փոքր չափսերով են և մատչելի: Այդ իսկ պատճառով, օպտիկական կենսասենսորների նախագծման, կառուցման և կիրառման գիտելիքները միջառարկայական են, և դրանց կառուցման մեջ օգտագործվում են նաև այնպիսի մասնագիտություններ, ինչպիսիք են միկրոէլեկտրոնիկան, միկրոէլեկտրամեխանիկան, մոլեկուլային կենսաբանությունը, քիմիան և միկրոնանոտեխնոլոգիան:

Ըստ այս հետազոտողի, այս հետազոտության անցկացման կարևորությունը պայմանավորված է շագանակագեղձի սպեցիֆիկ հակագենի նույնականացման համար բարձր զգայունությամբ հեշտ և էժան մեթոդով: Այս հակագենը շագանակագեղձի քաղցկեղի հիմնական բիոմարկերն է: Այս նախագծում ներկայացված համապատասխան և նորարարական մեթոդը միկրոհեղուկ հարթակում քաղցկեղի բիոմարկերների հայտնաբերման համար, բացի գիտելիքի արտադրությունից, ապահովում է պայմաններ ախտորոշման ոլորտում գործնական արտադրանքի արտադրության համար: Ինչպես մագնիսական, այնպես էլ օպտիկական հատկություններով նանոմասնիկներ պատրաստելը օպտիկական կենսասենսորներում օգտագործելու համար, LSPR-ի և օպտիկական մանրաթելի առավելությունների միաժամանակ օգտագործման նոր մեթոդի ապահովումը և շագանակագեղձի հատուկ հակագենի վաղ հայտնաբերումը այս նախագծի կարևոր նպատակներն են:

Ըստ այս հետազոտողի, բացի օպտիկական հատկություններ ունենալուց, այս նախագծի նանոմասնիկները արձագանքում են նաև մագնիսական դաշտի փոփոխություններին, և դրանք կարող են օգտագործվել մակերեսների վրա մասնիկները բաժանելու և կենտրոնացնելու համար: Նմուշների հայտնաբերման և կոնցենտրացիայի կիրառություններում երկու օպտիկա-մագնիսական հատկությամբ նանոմասնիկների արտադրությունը, բարենպաստ օպտիկամագնիսական հատկություններով նանոմասնիկների պատրաստման նոր և հեշտ միջոցի ձեռքբերումը և նանոտեխնոլոգիայի ոլորտում տեխնիկական գիտելիքների ստեղծումը այս նախագծի դրական և գործնական արդյունքներից են: Բացի այն, որ այս բիոսենսորն օգտագործվում է շագանակագեղձի քաղցկեղի վաղ ախտորոշման ժամանակ, դրա հայտնաբերման մեթոդի նորարարության շնորհիվ, սենսորի ախտորոշիչ տարրը փոխելով, հնարավոր է հասնել բիոսենսորի՝ բժշկական ախտորոշման, շրջակա միջավայրի և կենսաքիմիայի ոլորտներում կիրառություններով:

*******************

Թեհրանի համալսարանի գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաների ֆակուլտետի հետազոտողներին հաջողվել է նախագծել և կառուցել ռոբոտ, որը, մեքենայացնելով արմավի բերքահավաքը, բարձրացնում է արմահավաքի որակն ու արագությունը։ Այս նախագծումը կատարվել է Թեհրանի համալսարանի գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաների ֆակուլտետի կենսահամակարգի մեքենաշինության ուսանող Փարվին Մոհամմադիի մագիստրոսական թեզի շրջանակներում։

Այս համալսարանի պրոֆեսոր դոկտոր Մասահի խոսքերով, արմավը միշտ հավաքվում է արմավենու ամենաբարձր կետում, և դա շատ վտանգ է ներկայացնում ֆերմերի համար: Այս հետազոտության մեջ ներկայացվել է արմավի բերքահավաքի ժամանակ ռոբոտատեխնիկայի կիրառման մեթոդ: Բերքահավաքի ժամանակ ռոբոտի օգտագործումը, բացի բերքահավաքի պայմաններից առաջացած ռիսկերը նվազեցնելուց, պահպանում է մթերքի որակը բերքահավաքի ընթացքում և մեծացնում բերքահավաքի արագությունը։

Թեհրանի համալսարանի գյուղատնտեսության և բնական պաշարների ֆակուլտետների այս պրոֆեսորի խոսքերով, սկզբում ձեռքի մեխանիզմները նախագծվել և գնահատվել են Solidworks և Adams ծրագրերի միջոցով: Այնուհետև հաշվարկվել են նախագծված թևի ազատության աստիճանները, անմիջական կինեմատիկան և աշխատանքային տարածքը։ Նաև նախագծվել և կառուցվել է ռոբոտային թևի կրիչ, որն ունի ղեկ՝ արմավին մոտենալու համար:  Բերքահավաքի ժամանակ ազատության աստիճանը բարձրացնելու և աշխատանքային տարածքը բարելավելու համար ռոբոտացված թեւին ավելացվել է դաստակը:

Այս թեւի վերջնական գործիքը շղթայական սղոցն է, որն օգտագործվում է արմավի ողկույզի ցողունը կտրելու համար: Թևը կառավարվում է խելացի համակարգով, և դրա վրա տեղադրված է տեսախցիկ, որը պատկերներ է ուղարկում ինտելեկտուալ կարգավորիչ համակարգին և կառավարում է շարժիչները՝ կտրող գործիքը ճյուղին հասցնելու համար: Որոշումների կայացման միավորը ներառում է երեք համակարգեր, որոնք օգտագործում են պտղի ցողունների տեղորոշման տվյալները և ծառի տերևների չափը՝ U-աձև, հորիզոնական և ուղղահայաց հանգույցների էլեկտրական շարժիչների արագությունը որոշելու համար:

Համալսարանի պրոֆեսորադասախոսական կազմի այս անդամի խոսքով՝ ռոբոտացված ձեռքը գնահատելու համար օգտագործվել է արմավենու ձևափոխված չափսերով արմավենու կրկնօրինակ, և բերքահավաքն իրականացվել է այս կրկնօրինակի վրա: Արդյունքները ցույց են տվել, որ ներկայացված պատկերների մշակման ալգորիթմը կարող է ճանաչել արմավի ողկույզների ցողունները երբ կա բավարար բնական լույս:

Այս հետազոտության արդյունքները վերջերս հրապարակվել են ԱՄՆ-ում «Journal of Field Robotics» ամսագրում։

***************

Վերջերս վիրաբուժական ռոբոտի կողմից առաջին անգամ հաջողությամբ իրականացվեց լյարդի փոխպատվաստում։

Այս վիրահատությունը կատարվել է 60-ամյա տղամարդու համար, ով փոխպատվաստման կարիք ուներ լյարդի քաղցկեղի և հեպատիտ C-ի հետևանքով առաջացած ցիռոզի պատճառով։ Այս զարգացած ռոբոտը կատարեց ամբողջ վիրահատությունը, մինչդեռ միայն վիրաբույժի գլուխն էր վերահսկում ռոբոտի շարժումները մոտակա կոնսոլից:

Վաշինգտոնի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետի վիրաբույժների թիմի ղեկավար Ադել Խանի խոսքերով, փոխպատվաստումը հաջող էր: Վիրահատությունը հեշտ էր, և նոր լյարդը սկսեց արագ գործել: Հիվանդը նույնպես վիրահատությունն ավարտեց առանց որևէ խնդրի։ Փոխպատվաստումից մեկ ամիս անց հիվանդը հեշտությամբ քայլում էր և ցանկանում էր լողալ ու գոլֆ խաղալ: Մինչդեռ սովորաբար մոտ 6 շաբաթ է պահանջվում, որպեսզի հիվանդը կարողանա քայլել առանց անհանգստության:

Փոխպատվաստումն իրականացրած հիվանդանոցը կենտրոնացած էր այս նոր տեխնոլոգիայի մշակման վրա՝ նվազագույնի հասցնելու վիրահատության ինվազիվությունը՝ միաժամանակ բարելավելով վերականգնման ժամանակը և դրա արդյունքը հիվանդի համար:

Բժիշկները ռոբոտային համակարգերի միջոցով կատարել են ավելի քան 30 երիկամի փոխպատվաստում և այլ վիրահատություններ, սակայն Ամերիկայում սա առաջին դեպքն է, երբ ռոբոտի օգնությամբ լյարդի փոխպատվաստում են կատարում։ Որպես կանոն, վիրաբույժը պետք է կատարի երեք 7,6-10 սմ ուղղահայաց կտրվածք և մեկ 30-41 սմ հորիզոնական կտրվածք կրծքավանդակի տակ, որպեսզի փոխպատվաստի հիվանդ լյարդը առողջ օրգանով:

Քանի որ ընթացակարգի բնույթը, որը ներառում է շատ արյունահոսություն և պահանջում է փոքր արյունատար անոթների կարելը, կարծում էին, որ այն շատ դժվար է իրականացնել ավելի քիչ ինվազիվ եղանակով: Սակայն ռոբոտային վիրաբուժությունը փոխել է այդ ամենը։ Այս հաջող վիրահատության ընթացքում հիվանդի լյարդը հեռացնելու համար որովայնի մկանների միջեւ մի քանի 1,3 սմ անցք և 16 սմ ուղղահայաց կտրվածք է արվել: Այդ ընթացքում վիրաբույժը դիտել է վիրահատությունը մոնիտորից մոտ հեռավորության վրա և ղեկավարել ռոբոտի գործիքները կառավարման բռնակի օգնությամբ։ Էկրանի վրա ցուցադրվել է վիրահատությունը 3D լուծաչափով, ինչը վիրահատությունն ավելի ճշգրիտ և նուրբ է դարձրել, քան սովորական պրոցեդուրաները։ Լյարդի փոխպատվաստման գործընթացը տևել է ավելի քան 8 ժամ, սակայն վիրաբույժները կարծում են, որ որքան շատ կատարվի այս գործընթացը, այնքան ավելի կարճ կլինի վիրահատության ժամանակը:

**************

Այժմ կներկայացնենք արվեստի ոլորտում մի ձեռքբերում: «Ժայռերի միջև» ֆիլմը, որի ռեժիսորն է Մոխթար Աբդոլահին և պրոդյուսերը՝ Մոհամմադ Ահմադին, Ռուսաստանում անցկացված «Ընտանեկան ֆիլմերի 18-րդ միջազգային փառատոնում» մրցութային բաժնի մանկական կինո անվանակարգում արժանացել է լավագույն ֆիլմ և լավագույն դերասան մրցանակներին, որոնք նվաճել են Համիդ Ռեզա Ղեյբին և Անդիա Յահյափուրը:

Այս ֆիլմն անվելի վաղ ցուցադրվել է Դաքայի, Բանգլադեշի, Շվեդիայի Բաֆի և Հնդկաստանի Լաքնաուի միջազգային փառատոներում: Այս ֆիլմի միջազգային տարածումը վստահված է Airimage ընկերության:

Հարգելի ունկնդիրներ, մինչ նոր հանդիպում եթերում և Իրանի ու աշխարհի մասին այլ նորություններ, լավագույնն ենք մաղթում բոլորիդ: