اهمیت انتخابات در جمهوری اسلامی ایران

سید مهرداد هاشمی ؛ مقوله انتخابات در کشورهایی که از نوعی نظام جمهوری مبتنی بر شیوه دموکراسی و آرای مردم برخوردارند و مردم در شکل‌گیری ارکان حکومت نقش عمده را ایفا می‌کنند، از اهمیت زیادی برخوردار است و راهکار عمده این گونه نظام‌ها برای جلب مشارکت و حضور مردم به حساب می‌آید.

به عبارتی یکی از ابزارهای فراهم آورنده حضور و مشارکت مردم در یک نظام مردم سالار، برگزاری انتخابات و برگزیدن افراد لازم برای تصدی مسئولیت‌ها است تا از این طریق اراده جمعی مردم در ارکان نظام تحقق عملی پیدا کند.

سابقه انتخابات در ایران ، به دوران انقلاب مشروطه (در سال 1285 ش/1324 ق/ 1906 م) بر می‌گردد. تا پیش از مشروطه، نظام سیاسی ایران بر استبداد و خودکامگی قدرت یا استبداد مطلقه مبتنی بود. در نظام‌های استبدادی، اراده ملت در امور کشور نقشی نداشت و تمام امور در دست شاه متمرکز بود. به عبارتی، قوای سه‌گانه امروزی، مقننه، مجریه و قضاییه، همه در اختیار شاه بود و او تصمیم‌گیری می‌کرد، مردم رعیت شاه محسوب می‌شدند و نظر آنان در مدیریت و حاکمیت تأثیری نداشت. پیروزی انقلاب مشروطه موجب شد تا نهادهای مدنی در کشور شکل گیرد. نظام استبدادی مطلقه به مشروطه سلطنتی تبدیل، از قدرت شاه کاسته شد. نهاد دولت و کابینه وزرا به عنوان قوه مجریه به‌طور رسمی شکل گرفت، پارلمان یا مجلس شورای ملی تأسیس و کشور دارای قانون اساسی شد. احزاب و روزنامه‌ها پدید آمدند و همچنین مساله انتخابات که در قانون اساسی مشروطه پیش‌بینی شده بود، مطرح شد. البته این انتخابات عمدتاً مربوط به تشیکل مجلس شورای ملی می‌شد که از گشایش اولین مجلس پس از انقلاب مشروطه در سال 1285 (1907م)شمسی تا پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 13570(1979م) یعنی از اواخر قاجاریه و در طول حکومت پهلوی (حدود 72 سال) تعداد هفده مجلس شورای ملی تشکیل گردید که می‌توان گفت هفده ‌بار انتخابات برگزار شد که البته بیشتر یک اقدام صوری و شکلی بود و در این انتخابات‌ها کمتر اراده مردم دخالت داشت. از آنجا که در نظام مشروطه، پادشاه وجود داشت و نظام جمهوری در میان نبود، انتخابات ریاست‌جمهوری نیز معنا نداشت.

در ایران، نخستین بار پس از پیروزی انقلاب اسلامی است که انتخابات ریاست جمهوری برگزار شد. به طور کلی؛ انتخابات از جنبه‌های حقوقی، سیاسی، ملی و دینی برای مردم و کشور ما اهمیت دارد. از جنبه حقوقی، اصلی بدیهی است که در نظام‌های مبتنی بر اراده ملت، انتخابات حق طبیعی مردم است. با این حق، اراده خویش را در حاکمیت اعمال می‌کنند و سرنوشت کشور خود را با حضور فعالانه و مشارکت آگاهانه و گسترده، تعیین می‌کنند. مردم با شرکت در انتخابات، نوعی نظارت بر امور و مسیر حرکت جامعه خود اعمال نموده و سلامت روند عمومی کشور خود را تامین می‌کنند؛ بنابراین به سبب همین حقی که قانون به آنان داده، وظیفه و مسئولیتی نیز بر عهده آنان قرار گرفته که آن، اعمال این حق است و از طریق حضور و مشارکت در انتخابات عملی خواهد شد.

فصولی از قانون اساسی جمهوری اسلامی در برگیرنده حق ملت در امور کشور است. اصل اول از فصل اول، حکومت ایران را جمهوری اسلامی اعلام کرده که ملت ایران با دادن رأی آن را تحقق بخشیده‌اند؛ بنابراین نوع نظام، مبتنی بر اراده ؛ حضور و انتخاب ملت است. علاوه بر شکل بخشیدن به نظام، تثبیت و تداوم ارکان مختلف آن در روند حیات نظام نیز بر عهده مردم گذاشته شده است. در اصل ششم فصل اول قانون اساسی آمده است : "در جمهوری اسلامی، امور کشور باید به اتکاء آرای عمومی اداره شود از راه انتخابات، مثل انتخاب رئیس جمهور، نمایندگان مجلس شورای اسلامی، اعضای شوراها و نظایر آنها". این اصل نشان می‌دهد که آرای عمومی در همه ارکان مهم نظام مطرح است. در اصل 56 فصل پنجم همین قانون تحت عنوان حق حاکمیت ملت و قوای ناشی از آن آمده :" حاکمیت مطلق بر جهان و انسان از آن خداست و هم او، انسان را بر سرنوشت اجتماعی خویش حاکم ساخته است و هیچ کس نمی‌تواند این حق الهی را از انسان سلب کند و ملت این حق خداداد را از طرقی که در اصول بعد می‌آید" (یعنی انتخابات مختلف) اعمال می‌کند. در اصل 59 هم مسایل بسیار مهم اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی را از راه همه‌ پرسی و مراجعه مستقیم به آرای مردم عملی می‌داند. در اصل 62، مجلس شورای اسلامی از نمایندگان ملت که به طور مستقیم و با رأی مخفی انتخاب می‌شوند، تشکیل می‌گردد و در اصل 114 هم درباره رئیس جمهور آمده که با رأی مستقیم مردم انتخاب می‌شود. بنابراین انتخاب حق قانونی مردم و حقی است که خداوند با حاکم کردن انسان‌ها بر سرنوشت اجتماعی‏ خود بر عهده آنان گذاشته است. راهکار اجرایی برای رقم‌زدن این سرنوشت سیاسی و اجتماعی، مشارکت در امور جامعه و صحنه‌های مختلف انتخابات است که از این طریق، مردم حق الهی و خدادادی خود را اعمال می‌کنند.

از جنبه سیاسی، انتخابات نشان دهنده آگاهی و شعور سیاسی مردم یک جامعه و حساسیت‌های آنان به نظامی است که در آن به سر می‌برند. در بعد داخلی، انتخابات اراده ملی را به معرض نمایش گذاشته و نشان می‌دهد که مردم از اتحاد، یکپارچگی و عزم ملی برخوردارند و در بعد خارجی نیز اقتدار ملی و شوکت سیاسی خود را به جهانیان نشان می‌دهد و کشورهای دیگر بر اساس میزان آراء و حضور مردم و حساسیت‌های آنان در اموری که قوام‌دهنده یک نظام مدنی است، روابط خود را  تنظیم می‌کنند. از جنبه ملی نیز انتخابات مهم است، چرا که حیات و سربلندی و عزت یک ملت در دست خودشان است. اگر خواهان چنین عزت و سربلندی هستند ناگزیر باید در اموری که به کشور مربوط می‌شود، اراده ملی و روح جمعی خود را به نمایش بگذارند و از هویت ملی خویش حراست کنند. بی‌شک انتخابات تجلی‌گاه ظهور این اراده جمعی است و یکی از فصول مهم میثاق ملی ما یعنی قانون اساسی، «انتخابات» است که ما را به حضور در آن ملزم می‌کند. علاوه بر این موارد، در جامعه ما که جامعه‌ای اسلامی است و مردم به مبانی دینی پایبند هستند تمام اموری که به نحوی به حیات دین و مملکت اسلامی ارتباط پیدا می‌کند، وظیفه و تعهد و مسوولیت بالاتری هم ایجاب می‌کند و آن تکلیف شرعی و مسئولیت دینی است که شهروندان مسلمان در برابر خدا، احکام و مقررات دینی دارند. از این رو، با آن که انتخابات طبق قانون اساسی، حقی ست بر عهده مردم که ازطرف آنان میبایست اعمال شود اهمیت سیاسی و ملی آن، در جامعه دینی یک وظیفه دینی نیز محسوب می‌شود که سرنوشت جامعه اسلامی با آن رقم می‌خورد و زمامداران و کارگزاران شایسته برای تصدی مسئولیت‌ها برگزیده می‌شوند.