خواجه نصیرالدین طوسی؛ نابغه‌ای از تبار ایران

پارس‌تودی- پنجم اسفند در تقویم ایران روز بزرگداشت خواجه نصیرالدین طوسی است که نامش با طلوع علم در ایران گره خورده است.

خواجه نصیرالدین طوسی، فیلسوف، متکلم، ریاضی‌دان، منجم و مهندسی که نه تنها مرزهای دانش را درنوردید، که در بحرانی‌ترین ادوار تاریخ، عقلانیت را به داد انسانیت رساند. روز تولد او یعنی پنجم اسفند در تقویم ایران، به‌عنوان «روز مهندس» نامگذاری شده است. در این مطلب از پارس‌تودی نگاهی به زندگی‌نامه خواجه نصیرالدین طوسی انداخته شده است.

تولد در ایران و سفر به عراق

در پنجم اسفند سال ۵۷۹ هجری شمسی، در مسیر بازگشت یک خانوادهٔ عالم از سفر زیارتی، کودکی در شهر توس ایران چشم به جهان گشود. پدرش «شیخ وجیه‌الدین محمد بن حسن»، عالم برجستهٔ قم، با تفأل به قرآن، نام او را «محمد» نهاد؛ همان که بعدها با لقب «نصیرالدین» و عنوان «استادالبشر» در تاریخ ماندگار شد. محمد نوجوان، آموزش را نزد پدر آغاز کرد و سپس نزد دایی‌اش «نورالدین شیعی» با ریاضیات و منطق آشنا شد. در ادامه، «نصیرالدین عبدالله بن حمزه» لباس عالمان دین را بر تن او پوشاند و لقب «نصیرالدین» را برای او به ارمغان آورد. اما عطش دانستن، او را از توس به نیشابور، ری، قم، اصفهان و سپس تا موصل و بغداد عراق کشاند؛ سفری علمی که از او دانشمندی جامع‌الاطراف ساخت.

نجات علم از طوفان مغول

با یورش مغولان، آرامش از ایران زمین رخت بربست. خواجه نصیر که در این آشوب به قلعه‌های اسماعیلیه الموت ایران پناه برده بود، به‌مدت ۲۶ سال در حبس به سر برد؛ اما حتی در زندان نیز قلم را زمین نگذاشت و به نگارش رساله‌های علمی ادامه داد. با حمله هلاکوخان به قلعه‌های الموت ایران، سرنوشت ورق خورد. خواجه نصیر با تدبیر و گفت‌وگو، حاکم قلعه را به تسلیم واداشت. این تصمیم نه تنها جان هزاران انسان را نجات داد، بلکه کتابخانه عظیم الموت را از نابودی حتمی رهانید. او سپس به مقام وزارت و مشاورت هلاکوخان رسید. اما آن‌گونه که امام خمینی (ره) فرمودند: «خواجه نصیر که در این دستگاه‌ها وارد می‌شد، نمی‌رفت وزارت کند؛ می‌رفت آن‌ها را آدم کند.» او با نفوذ خود، خوی خشونت مغول را مهار کرد و تهدید را به امنیت تبدیل کرد.

معمار دانش؛ از مثلثات تا اخلاق

اگر دقیق‌تر بنگریم، خواجه نصیرالدین طوسی نه فقط فیلسوف یا منجم، که یک «مهندس تمام‌عیار» بود؛ مهندسی به معنای واقعی کلمه، یعنی ساختن، چه در عرصهٔ ریاضیات، چه در عرصهٔ انسان‌سازی. در تاریخ مهندسی ایران، جایگاه او یگانه است و از او به‌عنوان بنیان‌گذار علم مهندسی یاد می‌کنند. دستاوردهای علمی او گواه این مدعاست.

در ریاضیات با مستقل‌کردن «مثلثات» از هندسه، دانشی نو بنیان نهاد که کتاب‌هایش تا قرن‌ها در دانشگاه‌های اروپا و آسیا تدریس می‌شد.

در نجوم، رصدخانه مراغه ایران را ساخت؛ نه یک بنای ساده، که مجموعه‌ای از ابزارهای دقیق رصدی و کتابخانه‌ای با بیش از ۴۰۰ هزار جلد کتاب که آن را به بزرگترین مرکز علمی جهان آن روز تبدیل کرد.

در اخلاق کتاب ماندگار «اخلاق ناصری» را نوشت؛ نمونه‌ای بی‌نظیر از حکمت عملی که فلسفه، علم و دین را برای سعادت انسان درهم آمیخت.

دانش و جامعیت خواجه نصیر چنان بود که شاگردانش که هر یک خود از بزرگان علم‌اند، لقب «استادالبشر» را برایش برگزیدند. شاگردانی چون علامه حلّی، قطب‌الدین شیرازی، ابن میثم بحرانی، ابن فوطی و سید رکن‌الدین؛ نام‌هایی که هر کدام ستونی از بنای دانش اسلامی را استوار کردند.

نامی بر پیکر ماه

ارج‌گذاری به این نابغه ایرانی، تنها به زمین محدود نماند. دانشمندان غربی نیز قدر او را دانستند؛ فرانسوی‌ها در قرن شانزدهم کتاب مثلثات او را ترجمه کردند و امروز یکی از دهانه‌های برخوردی ماه به قطر ۶۰ کیلومتر، «نصیرالدین» (Nasireddin) نام دارد. در سال ۱۹۷۹ نیز سیارک شماره ۱۰۲۶۹ به افتخار او «طوسی» نام‌گذاری شد.

پنجم اسفند، یادآور این حقیقت است که مهندسی، پیش از آن‌که ساختن سازه‌ها باشد، ساختن فرداست. خواجه نصیرالدین طوسی، نماد عقلانیتی بود که در دل آشوب، آینده علم را ساخت و نامش را بر تارک تاریخ و پیکر ماه حک کرد.

mrt