باغستان، میراث زندهی هزارساله و جواهر کشاورزی قزوین به وسعت ۲۷۰۰ هکتار
-
باغستان، میراث زندهی هزارساله و جواهر کشاورزی قزوین به وسعت ۲۷۰۰ هکتار
پارستودی- باغستان، چشمانداز کشاورزی کهن پیرامون استان قزوین، پیشینهای بیش از هزار سال دارد، حدود ۲۷۰۰ هکتار را پوشش میدهد و بهعنوان جواهری سبز و نفسگیر که شهر را در آغوش گرفته، شناخته میشود.
بیشتر گردشگرانی که از این شهر قزوین واقع در شمالغرب ایران، در ۱۳۰ کیلومتری غرب تهران، بازدید میکنند، شهر را بهخاطر انبوه بناهای تاریخی و گنجینههای معماری آن میشناسند. با این حال، باغستان قزوین خود یکی از برجستهترین جاذبههای شهر است؛ چشماندازی فرهنگی استثنایی با اهمیتی منطقهای و ملی.
به گزارش پارس تودی به نقل از پرستیوی، باغستان قزوین که در فهرست میراث ملی ایران ثبت شده و توسط سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) به رسمیت شناخته شده است، زمانی شهر را از شرق، جنوب و غرب دربرمیگرفت و کمربندی سبز به شکل U پیرامون آن ایجاد میکرده است.
درختان بادام و پسته بخش عمدهای از این چشمانداز باغی سنتی را تشکیل میدهند که بازتاب آبوهوای نیمهخشک منطقه است و نشان میدهد که جوامع محلی چگونه شیوههای کشاورزی خود را با شرایط محیطی تطبیق دادهاند. انگور، زردآلو و گردو نیز در سراسر این باغ کشت میشوند.
این میراث سبز وسیع که زمانی ستون مهمی از اقتصاد محلی بود، اکنون بهعنوان ششهای شهر عمل میکند. همچنین بهعنوان سپر طبیعی در برابر طوفانهای گردوغبار، سیلابها و بادهای شدید عمل کرده و به کاهش اثرات این مخاطرات محیطی کمک میکند.
باغستان در گذر تاریخ
بسیاری از جهانگردان و مورخان در سفرنامهها و نوشتههای خود به باغها و بوستانهای قزوین اشاره کردهاند و نگاهی اجمالی به اهمیت و زیبایی این چشمانداز دیرینه ارائه دادهاند. یکی از مشهورترین روایتهای تاریخی از ناصرخسرو، جهانگرد نامدار ایرانی، است که قزوین را شهری نیکو با باغهایی گسترده وصف کرده که بدون دیوار یا مانع بودند.
برخی منابع همچنین ابنحوقل، جغرافیدان عرب، را با یکی از نخستین اشارهها به باغستان قزوین، مربوط به سال ۳۵۰ هجری قمری، میشناسند. او آورده است که شهر دارای درختان و تاکستانهای فراوانی بود که آبیاری آنها عمدتاً به آب باران وابسته بود.
ژانباتیست تاورنیه، جهانگرد فرانسوی که در دوران صفوی از ایران دیدن کرد، نیز شیفته شکوه و زیبایی باغهای قزوین شد. او نوشت که شهر فاقد دیوار و بارو بود و بیش از نیمی از آن را باغها تشکیل میدادند.
ارجاعاتی به باغهای قزوین همچنین در آثار حمدالله مستوفی، جغرافیدان برجستهٔ ایرانی؛ عبدالکریم بن محمد رافعی، نویسندهٔ «التدوین فی اخبار قزوین»؛ زکریا بن محمد بن محمود قزوینی، نویسندهٔ «آثار البلاد»؛ و ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی، یافت میشود.
چاهخانه: سازههای تاریخی در دل باغ
چاهخانه یا سرپناه سنتی باغ، خود میتواند جاذبهای متمایز در باغستان قزوین بهشمار رود.
این سازهها روزگاری جایگاهی برای استراحت باغبانان فراهم میآوردند و همچنین بهعنوان انبار استفاده میشدند. گمان میرود باغستان حدود ۱۰۰ سرپناه داشته باشد، هرچند بسیاری از آنها در طول زمان از بین رفتهاند.
در گذشته، باغبانان اغلب از این سازهها بهطور اشتراکی استفاده میکردند. برخی نیز محصول خود را موقتاً در آنجا نگهداری میکردند تا زمانی که تمام محصول برداشت شده و آمادهٔ حمل به بازار میشد.
برخی از سرپناههای باقیمانده به دورهٔ صفوی بازمیگردد، در حالی که تازهترین نمونهها در دورهٔ پهلوی ساخته شدهاند. با کاهش اشتغال و فعالیت کشاورزی در باغ سنتی، این سازهها بهتدریج از کار افتادند.
اگرچه بسیاری از سرپناهها آسیب دیده یا از بین رفتهاند، نمونههای باقیمانده تحت حفاظت مسئولان میراث فرهنگی قزوین قرار دارند و برخی در سالهای اخیر مرمت شدهاند.
باغی بدون دیوار
یکی از شاخصترین ویژگیهای باغستان قزوین، نبود دیوار و نرده است که آن را از بسیاری از باغها و بوستانهای محصور امروزی متمایز میکند.
این ویژگی بازتاب تحولی تازه نیست. روایتهای تاریخی نیز باغهای قزوین را گشاده و قابلدسترس وصف کردهاند و این ویژگی قرنها بخشی از هویت آنها باقی مانده است.
بهترین زمان برای بازدید
در طول نیمقرن اخیر، گسترش شهری، سوداگری زمین و تغییر سبک زندگی به از بین رفتن بخش قابلتوجهی از باغستان قزوین انجامیده است. با این حال، بخشهای باقیمانده از این کمربند سبز همچنان نگاهی شگفتانگیز به پیوند عمیق شهر با محیط طبیعی پیرامونش ارائه میدهند.
درختان بادام از اواخر بهمن تا اواسط اسفند به شکوفه مینشینند و باغ را به دریایی تماشایی از گلها تبدیل میکنند.
مسافرانی که در ایام نوروز، تعطیلات سال نو ایرانی، به قزوین سفر میکنند، فرصت دارند این میراث سبز ارزشمند را در یکی از زیباترین زمانهای سال تجربه کنند.
هوای ملایم بهاری، شکوفههای بادام و دشتهایی که اغلب بر اثر بارندگیهای اواخر زمستان و اوایل بهار به چمنزارهای سرسبز تبدیل شدهاند، چشماندازی شگفتانگیز برای گردشگران پدید میآورند تا به کشف و لذت از آن بپردازند.
به رسمیت شناخته شدن توسط فائو
در نوامبر ۲۰۲۳، باغستان بهطور رسمی توسط فائو بهعنوان پنجاه و ششمین سامانهٔ مهم جهانی میراث کشاورزی (GIAHS) به رسمیت شناخته شد.
یکی از مزیتهای عمدهٔ این ثبت، کمک به معرفی باغستان بهعنوان مقصدی مهم گردشگری و همچنین ایجاد فرصتهایی برای ورود محصولات کشاورزی آن به بازارهای بینالمللی بوده است.
امروزه بیش از ۳۰۰۰ کشاورز و مالک زمین در کشت و مدیریت این چشمانداز سنتی برجسته مشارکت دارند و میراث کشاورزی چندینساله را در قلب قزوین زنده نگه داشتهاند.
hk
