مقبرةالشعرای نمادین تبریز، جایی که قرنها تاریخ ادبی فارسی همچنان زنده است
-
مقبرةالشعرای نمادین تبریز، جایی که قرنها تاریخ ادبی فارسی همچنان زنده است
پارستودی- در شب ۱۸ سپتامبر ۱۹۸۸، آمبولانسی پیکر شاعری ۸۲ ساله را از بیمارستانی در تهران بیرون برد و سفر بازگشت به شهری را آغاز کرد که در آن زاده شده بود.
به گزارش پارستودی به نقل از پرستیوی، نام او سید محمدحسین بهجت تبریزی بود، که میلیونها خواننده او را بهسادگی شهریار میشناختند. تا زمانی که پیکرش به تبریز رسید، بنایی که در انتظار او بود، هفده سال بود که ساختش به طول انجامیده بود.
شهریار دقیقاً همانجا به خاک سپرده شد که خواسته بود در آن آرام گیرد؛ در میان حدود ۴۰۰ شاعر، عارف، دانشمند و صوفی که نزدیک به هشت قرن در همان قطعه زمین در محلهی سراب تبریز دفن شده بودند.
آن مکان مقبرةالشعراست، مقبرهی شاعران – و بهاحتمال تنها گورستانی در ایران که بهخاطر شمار فوقالعادهی چهرههای برجستهی مدفون در آن، از ویرانه بازسازی شده است.
آنچه اکنون در واقع آنجاست
امروز از پلههای سنگی بالا بروید و وارد تالاری واحد و وسیع میشوید که اتاقهای کوچکتری آن را احاطه کردهاند و هر دیوار با ابیاتی از شاعران مدفون در زیر زمین کتیبهنگاری شده است.
خوشنویسی و عکسهای قدیمی میان کتیبهها تنیده شدهاند و دیوارها را کمتر مانند دیوارهای یک بنای یادمانی و بیشتر مانند صفحات کتابی گشوده میسازند.
از استخر بازتابنده در ضلع جنوبی آن، طاقهای بتنی بهصورت سایهای در هم قفل میشوند که بهقدر کافی عکسبرداری شده تا به یکی از شناختهشدهترین تصاویر مدرن تبریز تبدیل شود: سی متر اسکلت فولادی پیچیده در پانلهای پیشساخته، که بر فراز محلهای که در غیر این صورت تحت تسلط سنگ و آجر کمارتفاع است، برمیخیزد.
فراتر از تالار اصلی، مجموعه شامل کتابفروشی، غرفههای فروش صنایعدستی و دفاتر اداری است – نشانههایی بر اینکه این صرفاً یک بنای یادمانی نیست، بلکه محوطهای فرهنگی فعال است که بازدید و نگهداری میشود.
خود سازه بهسختی پنجاه سال قدمت دارد. پیش از آغاز ساخت، زمین زیر آن پیشتر هشت قرن دفن، دستکم دو زمینلرزهی بزرگ و یک غارت شهر توسط عثمانی را شاهد بوده بود.
شهری که به شاعران پول میداد تا به آنجا نقل مکان کنند
عادت دفن شاعران در سراب در قرن دوازدهم آغاز شد، هنگامی که تبریز در قلب اتابکان آذربایجان قرار داشت؛ درباری بهقدر کافی ثروتمند که برای شعر سرودهشده در ستایش خود، سخاوتمندانه بپردازد.
خبر دهانبهدهان گشت و شاعران از صدها مایل دورتر به شهر آمدند. شاعر نامدار خاقانی شروانی از شروان در قفقاز آمد؛ شاعر و نویسندهی نثر انوری ابیوردی از همان سمت دنبال او آمد؛ ظهیرالدین فاریابی سفر طولانیتری از خراسان در شمالشرق ایران را پیمود.
هر سه در تبریز جان باختند و در همان محوطهی فروتن در لبهی محلهی سراب به خاک سپرده شدند.
گورهای آنها یک گورستان معمولی را به مقصدی بهحق خود تبدیل کرد. در عرض یک نسل، وقایعنگاران این محوطه را حضیرةالشعرا – زمین شاعران – مینامیدند.
این الگو شش قرن دیگر، در سه سلسلهی متوالی، ادامه یافت. تحت ایلخانان، جلایریان و آققویونلوها، شاعران همچنان در نزدیکی خاقانی دفن میشدند: همام تبریزی در اوایل دههی ۱۳۰۰، شاعر عارف عصار تبریزی یک نسل بعد، و مغربی تبریزی نهچندان بعد از او.
تا زمانی که دفنها آغاز به کند شدن کرد، این محوطه نامهایی را در خود داشت که سه قرن و دو زبان ادبی، فارسی و ترکی آذربایجانی، را در کنار هم دربرمیگرفت.
با این حال، همهی مدفونان در آنجا شاعر نبودند. عزیزخان مکری، ژنرال ارتش قرن نوزدهم، نیز در آنجا در کنار شاعران و عارفان افسانهای آرمیده است.
کهنترین سند مکتوب بازماندهای که این گورستان را نام میبرد، از تاریخنگار حمدالله مستوفی، حدود سال ۱۳۳۹ است.
در عرض دو قرن از نخستین دفنهایش، گورستانی فروتن پیشتر به تاریخ مکتوب ادبیات فارسی وارد شده بود.
دو بار ویران، یک بار بازسازی
ارتش عثمانی در سال ۱۵۱۴ تبریز را غارت کرد و خزانههای آن را تاراج نمود. زمینلرزهها در قرنهای شانزدهم تا هجدهم دنبال شدند و بناهای یادمانی سراسر شهر را آسیب زدند.
بدترین آسیب گورستان در سالهای ۱۷۷۹ و ۱۷۸۰ رخ داد، هنگامی که دو زمینلرزهی عظیم در سالهای متوالی بخش زیادی از گورستان را نابود کرد.
سنگهای گور فرو ریختند، کتیبهها از دست رفتند و شمار نامهای پاکشده هرگز بهطور کامل ثبت نشده است. این محوطه نزدیک به دو قرن متروک ماند و مرزهایش نامشخص بود.
در سال ۱۹۷۱، مسابقهی طراحی عمومی در روزنامههای عمدهی کیهان و اطلاعات و نیز در مجلهی ادبی یغما اعلام شد.
هدف ایجاد یادمانی برای حدود ۴۰۰ نفری بود که گمان میرفت در آنجا مدفون باشند. طرح برنده از معمار غلامرضا فرزانمهر بود؛ سازهای با اسکلت فولادی و پوشش بتنی که حول سی متر طاق درهمقفلشده ساخته شده است؛ همان طاقهایی که بازدیدکنندگان امروز زیر آنها قدم میزنند.
ساخت در همان سال آغاز شد و در سالهای بعد ادامه یافت. بنا در سال ۱۹۸۸ تکمیل شد، همان سالی که شاعر شهریار درگذشت. او اندکی پس از تکمیل آن در همانجا به خاک سپرده شد.
شمس تبریزی: نامی که آنجا نیست
نامی که مردم اغلب انتظار دارند اینجا بیابند، اینجا نیست. شمس تبریزی، همراه مولانا و چهرهای که در دیوان شمس مولانا مورد خطاب قرار گرفته است، نام تبریز را با خود دارد اما در گورستان آن دفن نشده است.
او حدود سال ۱۱۸۵ در تبریز زاده شد، بعدها مولانا را در قونیه ترک کرد و در خوی، حدود ۱۵۰ کیلومتر شمالغرب، ساکن شد، جایی که حدود سال ۱۲۴۸ درگذشت و به خاک سپرده شد.
بسیاری از تاریخنگاران آن گور را اصیل میدانند. قونیه برای او مقبرهای نمادین نگه میدارد که در طریقت مولویه گرامی داشته میشود اما باور نمیرود که بقایای او را در خود داشته باشد.
آرامگاه در خوی از آن زمان به مجموعهای باغی با پوشش مسی بازسازی شده و برای شناخت یونسکو پیشنهاد شده است.
چرا همچنان مهم است
برآوردها از شمار مدفونان در مقبرةالشعرا از حدود ۳۲۰ تا بیش از ۴۰۰ نفر متغیر است که بازتاب از دست رفتن گورها و کتیبهها در زمینلرزههای ۱۷۷۹–۱۷۸۰ است.
پژوهشگران همچنان گورهایی را شناسایی میکنند که در سوابق پیشین غایب بودند.
شهریار آخرین فرد دفنشده در آنجا نبود. شاعر محمود ملماسی در سال ۱۹۹۱ به خاک سپرده شد و پس از او نویسنده عزیز دولتآبادی در سال ۲۰۰۹، هر دو پس از تکمیل یادمان کنونی.
همزمان با ادامهی فهرستبرداری پژوهشگران از کتیبههای این محوطه، شمار دقیق مدفونان در مقبرةالشعرا نامشخص باقی مانده است.
hk
