Ինչպե՞ս կարող է Իրանը Զանգեզուրի միջանցքի սպառնալիքը վերածել հնարավորության

Ամերիկյան կոնսորցիումի կողմից վերահսկվող միջանցք ստեղծելու Վաշինգտոնյան համաձայնագիրը Իրանին դրել է ռազմավարական ընտրության առաջ՝ պասիվորեն ընդունել հակառակորդի կողմից վերահսկվող միջանցքը կամ ակտիվորեն նախաձեռնողական գործողություններ ձեռնարկել՝ տարանցման հիմնական դերակատար դառնալու համար։

Tasnim լրատվական գործակալության տվյալներով՝ Վաշինգտոնում Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև վերջերս կնքված համաձայնագիրը, որը կենտրոնացած է Հայաստանի Սյունիքի մարզում տրանսպորտային միջանցքի բացման վրա և կրում է «Թրամփի միջանցք» նոր ու իմաստալից անվանումը, նոր էտապ է բացել Իրանի հյուսիսարևմտյան հարևանության աշխարհաքաղաքական հավասարումներում։

Այս համաձայնագիրը, որը գործնականորեն այս ռազմավարական երթուղու վերահսկողությունը հանձնում է ամերիկյան կոնսորցիումին ռուսական ուժերի փոխարեն, մարգինալացնելով Մոսկվային, միաժամանակ հիմնարար հարցեր է առաջացնում Թեհրանի համար և Իրանի Իսլամական Հանրապետությանը դնում կարևոր ընտրության առաջ՝ մնալ պասիվ և ընդունել թշնամու կողմից վերահսկվող միջանցքը իր սահմաններին, թե ակտիվ քայլեր ձեռնարկել՝ տարածաշրջանում հիմնական տարանցիկ խաղացող դառնալու համար՝ անկախ նախաձեռնությունների միջոցով։

Թրամփի միջանցքը՝ տնտեսական դիմակով Իրանին շրջանցելու համար

Զանգեզուրի միջանցքի սկզբնական գաղափարը, որը պետք է 2020 թվականի հրադադարի համաձայնագրով Ռուսաստանի վերահսկողությամբ ցամաքային կապ հաստատեր Ադրբեջանի և Նախիջևանի միջև՝ Հայաստանի տարածքով, միշտ բախվել է Իրանի բացահայտ հակադրությանը՝ աշխարհաքաղաքական սահմանների փոփոխության և Իրանի պատմական մուտքը Հայաստան և Կովկաս խզվելու հնարավորության պատճառով: Այժմ, ասպարեզում ԱՄՆ-ի անմիջական ներգրավմամբ և այս երթուղու վերահսկողությունն ու կառավարումը ամերիկյան ընկերությանը հանձնելով, Իրանի համար սպառնալիքի բնույթն ավելի է բարդացել:

Հիմնական հարցի պատասխանը, թե արդյոք ԱՄՆ-ն և Ադրբեջանը թույլ կտան Իրանին հեշտությամբ մուտք գործել «Միջին միջանցք» այս նոր երթուղով, մեծ հավանականությամբ ոչ է: Վաշինգտոնը միջանցքը դիտարկում է ոչ թե որպես զուտ տնտեսական նախագիծ, այլև որպես աշխարհաքաղաքական գործիք հետևյալ նպատակներով.

Իրանի զսպում. Իրանի սահմանին գտնվող կենսական հաղորդակցության գծի վերահսկողությունը ԱՄՆ-ին հզոր լծակ է տալիս Թեհրանի տարածաշրջանային ազդեցությունը և տարանցիկ մուտքերը սահմանափակելու համար:

Ռուսաստանի ազդեցության նվազեցում. Ռուսական վերահսկողության փոխարինումը ամերիկյան վերահսկողությունով կլինի ռազմավարական ձախողում Մոսկվայի համար իր սեփական հետնաբակում:

Միջին միջանցքի ավարտին հասցնելը Արևմուտքի օգտին. Թուրքիայի և Ադրբեջանի անմիջական կապը Միջին միջանցքը կդարձնի ավելի գրավիչ երթուղի՝ Կենտրոնական Ասիայից Եվրոպա ապրանքներ և էներգիա տեղափոխելու և Ռուսաստանն ու Իրանը շրջանցելու համար։

Հետևաբար, այս միջանցքին Իրանի ցանկացած մուտք, լավագույն դեպքում, կլինի պայմանական, ծախսատար և ԱՄՆ-ի լիակատար վերահսկողության ներքո, ինչն ակնհայտորեն հակասում է Իսլամական Հանրապետության ազգային անվտանգության շահերին։

Արաքսի միջանցքը՝ Իրանի անկախ և ռազմավարական նախաձեռնությունը

Այս ծրագրի դիմաց, Իրանը կարող է և պետք է լրջորեն հետապնդի «Արաքսի միջանցքի» նախագիծը՝ որպես անկախ և հզոր այլընտրանք, Երևանի և Բաքվի միջև կնքված համաձայնագրերից անկախ։ Այս միջանցքը, որն անցնում է Իրանի տարածքով Արաքս գետին զուգահեռ և կապում է Ադրբեջանը Նախիջևանի հետ, զգալի ներուժ ունի.

Բնածին ներուժ. Արաքսի միջանցքը հիմնված է Իրանի առկա ավտոճանապարհային և երկաթուղային ենթակառուցվածքների վրա և, կենտրոնացված ներդրումների դեպքում, կարող է արագ ավարտին հասցվել և համապատասխանել միջազգային չափանիշներին։ Այս երթուղին Ադրբեջանի երկու մասերը կապելու ամենակարճ և անվտանգ ճանապարհն է և կարող է զգալի երթևեկություն ներգրավել։

Գործելու անկախություն. Այս նախագիծն ամբողջությամբ գտնվում է Իրանի ազգային ինքնիշխանության ներքո՝ վերացնելով Թեհրանին երրորդ կողմերի որոշումներից կախվածությունը։ Որպեսզի Արաքսի միջանցքը ընդունվի երրորդ երկրների կողմից, Իրանը պետք է վճռականորեն և արագ իրականացնի հետևյալ միջոցառումները.

Անհապաղ ավարտին հասցնել ենթակառուցվածքները. Արագացնել և մեծ ներդրումներ կատարել ավտոճանապարհային, երկաթուղային և Արաքսի վրա կամուրջների կառուցման նախագծերում։

Մաքսային և լոգիստիկ դյուրացումներ․ խելացի մաքսային համակարգի ստեղծում, բյուրոկրատիայի կրճատում, մրցունակ տարանցիկ սակագների առաջարկում և բեռնափոխադրման արագության և անվտանգության ապահովում։

Ակտիվ դիվանագիտություն և մարքեթինգ. Արաքսի միջանցքը ակտիվորեն ներկայացնել տարածաշրջանային և համաշխարհային գործընկերներին և միջազգային նավագնացության ընկերություններին առաջարկել խրախուսական փաթեթներ ։

Եվրոպային միանալու անվտանգ և կայուն երթուղիներ փնտրող Չինաստանը նախկինում հույսը դրել էր Ռուսաստանի վերահսկողության տակ Զանգեզուրի միջանցքի վրա։ Սակայն ամերիկյան ընկերության ստեղծումը և Վաշինգտոնի վերահսկողությունը այս անցակետի վրա համարվում են ռազմավարական խոցելիություն Պեկինի համար։

Ռուսաստանը, որի ազդեցությունը Կովկասում անկում է ապրում, Արաքսի միջանցքը նույնպես համարում է ավելի ցանկալի տարբերակ, քան ամերիկյան վերահսկողության տակ գտնվող միջանցքը։