Մեկնաբանություն- Ինչպե՞ս է NPT-ն դարձել երկակի չափանիշների զոհը

Pars Today-ի հաղորդմամբ՝ Վիեննայում ՄԱԿ-ի գրասենյակում Իրանի Իսլամական Հանրապետության մշտական ներկայացուցչությունը, Դարխովեյնում կառուցվող ատոմակայանի վրա ԱՄՆ-ի հարվածից հետո հայտարարել է, որ խաղաղ նպատակներով և ՄԱԳԱՏԷ-ի երաշխիքային համակարգի ներքո գտնվող միջուկային օբյեկտների վրա հարձակումների կանխումը միջազգային հանրության հավաքական պատասխանատվությունն է։

Հայտարարության մեջ կոչ է արվում նման անօրինական գործողությունների նկատմամբ կիրառել «զրոյական հանդուրժողականության» քաղաքականություն՝ նախազգուշացնելով, որ նման գործելակերպի շարունակությունը կարող է լուրջ ճգնաժամի առաջ կանգնեցնել միջազգային իրավունքի և միջուկային զենքի չտարածման ռեժիմի կարևորագույն հիմնասյուներից մեկը։

Թեհրանի գնահատմամբ՝ Իրանի միջուկային օբյեկտների նկատմամբ հարձակումներն այլևս բացառիկ դեպքեր չեն, այլ վերածվել են վտանգավոր օրինաչափության։ Նաթանզի, Ֆորդոյի, Սպահանի, Բուշեհրի և այժմ նաև Դարխովեյնի միջուկային օբյեկտների դեմ իրականացված հարվածները թիրախավորել են այն կենտրոնները, որոնք գտնվում են ԱԷՄԳ-ի վերահսկողության ներքո և ընդգրկված են երաշխիքային համակարգում։

Եթե նման գործողությունները դառնան սովորական երևույթ, ապա աստիճանաբար կվերանա քաղաքացիական նշանակության միջուկային օբյեկտների նկատմամբ ուժի կիրառման արգելքի և դրա օրինականացման միջև եղած սահմանագիծը։

Այս համատեքստում քննադատության է արժանացել նաև ՄԱԳԱՏԷ-ի գործունեությունը։ Կանոնադրության համաձայն՝ կառույցը պատասխանատու է խաղաղ միջուկային գործունեության և երաշխիքային համակարգի պաշտպանության համար, սակայն մինչ այժմ չի հնչեցրել այնպիսի դիրքորոշում, որը կհամապատասխաներ իրականացված հարձակումների մասշտաբին։

Միաժամանակ, բազմաթիվ արևմտյան պետություններ, որոնք մշտապես ներկայացնում են իրենց որպես NPT պայմանագրի պաշտպաններ, այս հարձակումների կապակցությամբ կամ լռություն են պահպանել, կամ հանդես են եկել երկիմաստ հայտարարություններով։

Շատ դիտորդների գնահատմամբ՝ այս մոտեցումը միջազգային հարաբերություններում երկակի չափանիշների ակնհայտ դրսևորում է։

Միջազգային իրավունքի մասնագետներն ու հետազոտական կենտրոնները, այդ թվում՝ Վիեննայի զինաթափման և չտարածման կենտրոնը (VCDNP), բազմիցս նախազգուշացրել են, որ միջուկային օբյեկտների վրա հարձակումները, նույնիսկ պատերազմական պայմաններում, կարող են ունենալ լայնածավալ հումանիտար, բնապահպանական և անդրսահմանային անվտանգային հետևանքներ։

Այդ պատճառով նման օբյեկտների պաշտպանությունը երկար տարիներ համարվել է միջազգային անվտանգության հիմնարար սկզբունքներից մեկը։

Սակայն արևմտյան երկրների դիրքորոշումների համեմատությունը Իրանի միջուկային օբյեկտների և Ուկրաինայի պատերազմի ընթացքում ատոմակայանների պաշտպանության վերաբերյալ նրանց բազմակի հայտարարությունների հետ նոր հարց է առաջ բերում․ արդյո՞ք միջազգային իրավունքի նորմերն իսկապես համընդհանուր են, թե կիրառվում են ընտրովի սկզբունքով։

Այս պայմաններում Իրանի կողմից միջուկային օբյեկտների դեմ հարձակումների նկատմամբ «զրոյական հանդուրժողականության» քաղաքականություն կիրառելու պահանջը, Թեհրանի գնահատմամբ, միայն ազգային շահերի պաշտպանություն չէ, այլ նաև նախազգուշացում միջուկային զենքի չտարածման համաշխարհային ռեժիմի ապագայի վերաբերյալ։

Եթե ՄԱԳԱՏԷ-ի երաշխիքային համակարգի ներքո գտնվող միջուկային օբյեկտների վրա իրականացվող հարձակումները շարունակեն մնալ առանց արդյունավետ միջազգային արձագանքի, ապա պետությունների վստահությունը ինչպես ԱԷՄԳ-ի, այնպես էլ NPT-ի նկատմամբ կարող է ավելի խորապես թուլանալ։

Նման զարգացումը ոչ միայն կվնասի միջազգային իրավունքի հեղինակությանը, այլև կարող է երկարաժամկետ հեռանկարում լուրջ մարտահրավեր ստեղծել միջուկային անվտանգության և միջազգային համակարգի կայունության համար։