Վերլուծություն․ Իրանը՝ կայուն հենակետ Հայաստանի արտաքին առևտրի անհանգիստ օրերին
Հայաստանի առևտրային գործընկերների վերադասավորման պայմաններում Իրանը ներկայանում է որպես երկրի ամենակայուն տնտեսական ուղիներից մեկը։ Այս միտումը ցույց է տալիս, որ Երևանի համար Թեհրանի նշանակությունը չի սահմանափակվում միայն առևտրաշրջանառության ծավալով․ այն կապված է նաև աշխարհագրական դիրքի, հասանելիության, էներգետիկայի և տարանցիկ ուղիների հետ։
Pars Today-ի հաղորդմամբ՝ հղում անելով Tasnim գործակալությանը, Հայաստանի արտաքին առևտրի վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ այն պայմաններում, երբ Ռուսաստանի, ԱՄԷ-ի, Չինաստանի և Եվրամիության հետ Հայաստանի առևտրաշրջանառությունը քաղաքական զարգացումների և ապրանքների ժամանակավոր հոսքերի ազդեցությամբ զգալի տատանումներ է ունեցել, Իրանի և Հայաստանի միջև առևտուրն ավելի կայուն ընթացք է ունեցել։ 2025 թվականին երկու երկրների առևտրաշրջանառությունն աճել է 4․2 տոկոսով՝ հասնելով շուրջ 768 միլիոն դոլարի, իսկ 2026 թվականի առաջին կեսին 8․4 տոկոս աճով կազմել է շուրջ 371 միլիոն դոլար։
Այս թվերի նշանակությունն ավելի հստակ է դառնում, երբ դիտարկում ենք Հայաստանի արտաքին առևտրի կառուցվածքը վերջին տարիներին։ 2024 թվականին Հայաստանի արտահանման կտրուկ աճը մեծապես պայմանավորված էր թանկարժեք մետաղների առևտրով․ ոսկին և այլ թանկարժեք մետաղները կազմում էին Հայաստանի ընդհանուր արտահանման զգալի մասը։ Դրա հետևանքով ԱՄԷ-ն և Հոնկոնգը հանկարծակի հայտնվեցին Երևանի արտահանման հիմնական ուղղությունների շարքում։ Սակայն 2025 թվականին այդ առևտրի նվազմանը զուգահեռ Հայաստանի կայուն գործընկերների իրական պատկերը դարձավ ավելի տեսանելի, և Ռուսաստանը կրկին վերադարձավ առաջին հորիզոնական։
Այս փորձը կարևոր մի բան է ցույց տալիս․ արագ աճը պարտադիր չէ, որ նշանակի խորը և կայուն տնտեսական հարաբերություններ։ Առևտրային որևէ գործընկեր կարող է որոշակի ապրանքային հոսքի շնորհիվ հանկարծ հայտնվել առաջին տեղում, իսկ այդ հոսքի ավարտից հետո կորցնել իր դիրքը։ Մինչդեռ հարևան երկրների հետ տնտեսական հարաբերությունները, աշխարհագրական ու ենթակառուցվածքային կապերի և մշտական կարիքների շնորհիվ, սովորաբար ավելի քիչ են տատանվում։ Իրանը հենց այսպիսի դիրք է զբաղեցնում։
Աշխարհաքաղաքական տեսանկյունից Իրանի առավելությունը Հայաստանի համար շատ ավելի լայն է, քան երկկողմ առևտուրը։ Հայաստանը ծովին ելք չունեցող երկիր է և հարավային շուկաներին ու ծովային ուղիներին հասանելիություն ստանալու սահմանափակ հնարավորություններ ունի։ Այս պայմաններում Իրանի հետ սահմանը ռազմավարական նշանակություն ունեցող ճանապարհ է, որը կարող է Հայաստանը կապել Պարսից ծոցի, ասիական շուկաների և տարածաշրջանային տրանսպորտային լայն ցանցի հետ։
Այս հանգամանքն առավել կարևոր է դառնում այն պայմաններում, երբ Երևանը միաժամանակ փորձում է դիվերսիֆիկացնել իր արտաքին կապերը։ Չինաստանի և Եվրամիության հետ առևտրի աճը վկայում է մեկ գործընկերոջից կախվածությունը նվազեցնելու Հայաստանի ձգտման մասին, սակայն դիվերսիֆիկացումը հաջող կլինի միայն այն դեպքում, եթե հիմնված լինի տրանսպորտի և առևտրի կայուն ենթակառուցվածքների վրա։ Այս առումով Իրանի բնական առավելությունը մեկն է՝ հարևանությունը։
Այս տեսանկյունից Իրանի և Հայաստանի առևտրի կայունությունը չպետք է դիտարկել միայն որպես տնտեսական ցուցանիշ․ այն կարող է վերածվել աշխարհաքաղաքական կապիտալի։ Տրանսպորտային միջանցքների զարգացումը, էներգետիկ փոխանակումների ընդլայնումը, սահմանամերձ շուկաների զարգացումը և առևտրի դյուրացումը կարող են ամրապնդել Իրանի դիրքը Հայաստանի արտաքին տնտեսության մեջ։
Ի վերջո, այն պայմաններում, երբ Հայաստանը Արևելքի և Արևմուտքի միջև վերաիմաստավորում է իր հարաբերությունները, Իրանը կարող է հանդես գալ ոչ թե որպես ժամանակավոր գործընկեր, այլ որպես տարածաշրջանային կայուն հենակետ։ Այս մրցակցության մեջ Թեհրանի առավելությունը քաղաքական խոստումները չեն, այլ աշխարհագրությունն է, որը չի վերանում որևէ իշխանափոխության կամ դիվանագիտական ուղղության փոփոխության հետևանքով։