Գորգ, ավանդույթ և արվեստ

Դեկտեմբերի 13-ից 15-ը,Թեհրանում տեղի ունեցավ «Գորգ, ավանդույթ, արվեստ» համագումարը: Իրանական գորգի էությունը ճանաչելու նպատակով կազմակերպված միջոցառումը բաղկացած էր երեք բաժիններից ,հիմնվելով՝ ավանդույթի և արվեստի երկու սկզբունքների վրա: Այս համագումարը ուշադրության արժանացնելով ձեռագործ գորգերի պատմական ու վաղեմի ավանդությունները և այն յուրահատկությունները ,որոնք այն ներկայացնում են, որպես գեղարվեստական մի ստեղծագործություն:

Իրանն աշխարհում ձեռագործ գորգերի հիմնական կենտրոններից է: Այս նուրբ ու արժանավայել արվեստը կարևոր է և քննարկման արժանի զանազան ոլորտներում, իշարս՝ գեղագիտության, մշակութային ու տնտեսական: Ձեռագործ գորգը, իր բազմազան գույներով, նախագծերով ու դաջերով , պատմության ընթացքում իրանցի արվեստագետի հմտության, մեթոդների, գեղագիտության ,ու ճաշակի ընկալման,դրսևորումն է հանդիսացել : Գորգի հենքը  միահյուսված է մարդկանց կյանքի հենքի հետ , և անցյալում հազվադեպ էին իրանական բնակարաններ ,որոնք չունէին գորգի փռվածքներ:

Իրանում ,բնակարանը  ձեռագործ գորգերով կահավորելը համարվում է տան զարդարանքներից:Թեև այսօր այս գորգերի թանկության պատճառով ,շատերի համար այն  գնելը դարձել է անհնար ,սակայն դա օգտագործելը ,որպես իրանական արվեստ ու արդյունաբերություն ,հատուկ դիրք է զբաղեցնում: Նախկինում երբ բնակարանի կահավորանքը խիստ տարբերվում էր այսօրվանից ,հաճախ բոլոր սենյակները ծածկում էին գորգերով և ընդհանրացած էր շատ մեծ գորգեր գործելը: Սակայն երբ աթոռն ու բազմոցը փոխարինեցին բարձիկներին ու թիկնոցներին ,բնակարաններում մեծ գորգերի օգտագործումը այլևս կորցրեց իր իմաստը: Սակայն, այնուամենայնիվ գորգի արժեքն ու դիրքը անկում չապրեց  և ծավալուն  գորգերին փոխարինեցին փոքրերը: Դրանք  շատ թանկարժեք գորգեր են, որոնք հատակին չեն փռվում և գեղանկարչական պաստառների նման կախվում են պատերից :

Իրանում ,ձեռագործ գորգը ,չի համարվում գույք կամ պարզ ձեռագործ  , այլ՝ կատարյալ  մշակույթ,տեսողական մշակույթ, գրավոր մշակույթ, առասպելական մշակույթ, խորհրդանիշների և փոխաբերությունների մշակույթ:Ձեռագործ գորգերը միաձուլված են բազմաթիվ արվեստների հետ՝ ճարտարապետությունից և պոեզիայից մինչև գեղանկարչություն և ձեռարվեստ և  դրա արտադրությունն զուգորդված  է արժեքավոր ծեսերով ու ավանդույթներով, որոնք արժանի են պահպանման։Ձեռագործ գորգերը ,իրենց բնական նյութերի  շնորհիվ էկոլոգիային համընկնող արվեստ է համարվում  և  ամենաքիչ արդյունաբերական աղտոտվածությունն ունի: Ձեռագործ գորգը,տնտեսական առումով  առանձնահատուկ  նշանակություն և կարգավիճակ ունի, և միլիոնավոր մարդիկ ուղղակի և անուղղակի ձևով  ներգրավված են դրա արտադրության և առևտրի մեջ:

Իրանական ձեռագործ գորգը ,որպես շատ արժեքավոր ավանդական արվեստ , փայլուն և երկարամյա  պատմություն ունի մեր երկրում և համարվում է ՝արվեստի,ճաշակի ու գեղեցկության գագաթնակետը ,նաև իրանցիների հավատամքի ու մշակույթի փառահեղ դրսևորումը :Ձեռագործ գորգի մշակութային ու գեղարվեստական որակն ու բովանդակությունը ,ինչ որ ձևով կայունացնում ու փոխանցում է Իրանի մշակույթն ու արվեստը և համայն աշխարհում համարվում է Իրանի մշակութային դեսպանը: Հասարակությունը,գիտահետազոտողները և մշակութային ու սոցիալական ակտիվիստները միշտ զանազան դիտանկյուններից են ուշադրության արժանացրել իրանական գորգը: Ոմանք այն դիտում են ,որպես գեղարվեստական գործ ,որն արժանի ձևով բավարարում է   մարդկանց կողմից գեղեցկությունը գնահատելու զգացմունքը: Ոմանց գրավում է ՝ առօրյա կյանքում դրա կիրառական որակը և ճարտարապետական զանազան տարածքները զարդարելու հատկությունը,իսկ  ոմանց համար կարևոր է գիտական հայացքը, մեթոդները ,փուլերը և արտադրության սարքերը: Մի խումբն էլ   խորասուզվում  է իրանական գորգի  դաջերի , դիզայնի , գույների և դրա խորհրդանշական ու առասպելական իմաստների մեջ: 

«Գորգ, ավանդույթ և արվեստ» համագումարի  գիտական ​​հարցերով քարտուղար Թուրաջ Ժուլեն համոզված է,որ գորգը ՝ ավանդույթի և արվեստի ծալքերով անհատական ,կամ խմբային աշխատանքի արդյունքն է:

Ավանդույթ նշանակում է պատմական ու վաղեմի որևէ ձեռքբերում,որը սերնդե սերունդ գործնականում,մտովի կամ հավատամքի ձևով ծնողներից փոխանցվում է զավակներին և նրանք ևս այն փոխանցում են հաջորդ սերնդին:Դա մասամբ  փոփոխությամբ, երբեմն էլ խիստ պահպանողականությամբ կրկնվել է սերունդների մոտ ու հասել է այսօրվան:

Յուրաքանչյուր կրոն ,ավանդույթ ,ազգ կամ ցեղախումբ ունի ավանդույթներ և ինչքանով հին է մի ազգ կամ ավանդույթ,այնքանով հին են դրա սովորությունները: Իրանում թելագործության,ներկարարության  և հյուսվածքագործության ավանդությունները ,ըստ փաստագրական տվյալների  սկսվել են ՔԾԱ տասներորդ հազարամյակում: Ուշադրության արժանի է,որ գորգագործության տարածումն ու բազմազանությունը ,արդյունքն է՝հյուսվածքագործության ավանդույթներում բազմազանության, փոփոխության ու կենսունակության:Անհրաժեշտ  է նշել, որ ավանդությունը իր բացարձակ իմաստով՝ ստատիկ, պատմական, փակ և սոսկ անցյալի հետ կապված հասկացություն չէ,այլ անցյալից մինչև մեր օրերը հասնող ընթացք է ,որը շարունակվում է մինչև ապագա: 

«Արվեստ» տերմինը  ,իմաստային առումով պատմության ընթացքում բազմաթիվ  փոփոխությունների է ենթարկվել ,սակայն ձեռագործ գորգի էությունը ճանաչելու համար գեղարվեստական այս միջոցառման ընթացքում ուշադրության արժանացած դրա ամենապարզ իմաստը , հետևյալն է. «Մի գործընթաց կամ ձեռքբերում ,որում խոսքը, միտքը,զգացումը, համոզմունքը ,գործը կամ նույնիսկ հատուկ կարգավիճակը ներկայացվել է ըստ հնարամտության և սկզբունքների: Այս սկզբունքները ըստ զանազան մշակույթների ու   էթնիկ խմբերի (քոչվորներ և ցեղախմբեր,գյուղացիներ կամ քաղաքային կյանքի մշակույթ),ունեն զանազան հավաստիքներ ,որոնցից յուրաքանչյուրը ուշադրության արժանի է իր տեղում: Սակայն այս բոլոր սկզբունքներում, ամենակարևոր ընդհանրական հանգամանքը ստեղծագործ լինելն է, որը  ՝ստեղծման և արարման առումով  համարվում է առաջին սկզբունքը և հանգույցներով գործվածքը , և որպես գեղարվեստական գործ տաբերում է մյուս ձեռարվեստներից :

Իրանական գորգարվեստի տնտեսական հսկայական բաժնի հիմքում ընկած են գեղարվեստն ու ավանդությունները և այս համագումարի ընթացքում քննարկվել են ձեռագործ գորգերի տեսական սկզբունքները, ինչպիսութունը և ստեղծման հանգամանքը: Եռօրյա համագումարում ՝հոդվածներ,տեսաֆիլմեր և ցուցահանդես երեք բաժիններում քննարկվել են ՝դիզայնը,գունավորումը, հյուսվածքը ,պատմականը ,գորգի աշխարհագրությունը ,տեղայնական գրականությունը և այլն ,որոնց նպատակն է Իրանի պատմության ,մշակույթի և արվեստի շրջագծում  ճանաչել ձեռագործ գորգը:

Երբ խոսվում է իրանական գորգի մասին ,այն պատկերը ,որը հաճախ ընկալվում է  այն գորգն է ,որի դիզայնն ու դաջերն են՝ առասպելական,միմյանցից անջատ ,էսլիմի  և երկրաչափական:Սակայն պետք է ասել ,որ միշտ այդպես չի եղել և Իրանի գորգի մեջ ընդհանրացած պատկերների հետ մեկտեղ,հնուց իվեր պատկերված են եղել մարդու և կենդանու պատկերներ: 

Եթե մտադիր լինենք գորգերի պատկերների մասին խոսել ,միգուցե « Պազիրիկ»գորգի վրա մարդկային պատկերը  ամենահին օրինակը լինի: «Պազիրիկ»գորգը աշխարհի ամենահին գորգն է ,որը 1949 թվականին հայտաբերվել է ռուս հնեաբան Սերգեյ .Այ.Ռուդենկոի միջոցով  Սիբիրի տարածքում գտնվող Պազիրիկ հովտում  ,սկյութական  հրամանատարներից մեկի սառցակալած դամբարանում,  պատմական այլ իրերի հետ : Ուսումնասիրությունները  պարզել են ,որ Պազիրիկ գորգը գործվել է ՔԾԱ հինգերորդ դարում  և սառցակալման պատճառով ,դարեր շարունակ մնացել է անվնաս: Քառանկյուն այս գորգը ,գործված է բուրդից և տրամագիծը մոտավորապես 4 քառակուսի մետր է և ունի 40 շարք:

Գիտահետազոտողները գորգագործության պատմության այս կարևորագույն ապացույցը համարում են Աքեմենյան Իրանի գործվածքներից և դրա հայտնաբերումը սկյութացի մեծամեծերի դամբարաններում ,բացատրում են դրա նվիրված կամ առևտրական լինելու հանգամանքը:Դա զարդարված է ձիավորների,արածող եղջերուների, արծվի գլխով և առյուծի մարմնով առասպելական կենդանիների պատկերներով  և ծաղկազարդ երիզով: 

Աշխարհի հնագույն այս գորգը, վկայում է իրանցի գորգագործների զարմանալի հմտության մասին:Առաջին փոքր ներքին եզրագոտին բաղկացած է փոքր քառակուսիներից, որոնցում դեղին ֆոնի վրա հայտնվում են արծվանման գիրֆոնները։  Երկրորդ եզրագոտում ներկայացված են 14 հեծյալներ, ինչպես նաև հատակին կանգնած և  ձիու սանձը բռնած 14 զինվորներ,որոնք բոլորը ընթանում են դեպի մի կողմ: Ձիերը կարճահասակ են ,պոչերը իրար հանգուցված և յուրաքանչյուրը իր գլխին ունի բաշ : Մեկ ընդ մեջ հերթով կանգնած հեծյալներն ու հետևակները,հիշեցնում են Պերսեպոլիսի քանդակները: Երրորդ եզրագծում պատկերված է մի տեսակ ծաղիկ (քառատերև)որը բացված է չորս ուղղությամբ և կրկնվում է ընդհանուր եզրագծում: Չորորդ եզրագծում պատկերված են լայն եղջյուրներով  և միանման 24 այծյամներ,որոնք ձիերի հակառակ ուղղությամբ արածում են: Պազիրիկ գորգի  այծյամների   լայն եղջյուրները,նման են Քերմանշահի Բոստանի կամարի քարի վրա փորագրված մի քանի այծյամների եղջյուրներին :Հինգերորդ եզրագոտին  կրկնում է առաջին եզրագոտին: Գորգի  միջին մասը բաղկացած է շրջանակի մեջ 24 քառակուսիներից, որոնցից յուրաքանչյուրը  ութանկյուն է  (ինչպես լոտոսի ծաղկի) նախշով։

Ժամանակակից Իրանում ,գորգերի դիզայնի և դաջերի  հիմնական զարգացումներից մեկը՝պատկերավոր գորգեր գործելն է ,որն աստիճանաբար սկսվեց Ղաջարյան դինաստիայի ժամանակաշրջանից և այս շրջանում պատկերազարդման արվեստի ընդլայնմամբ և ժամանակի ընթացքում գորգի նախագծման ոլորտում ,նորարար վարպետների իհայտ գալով վերածվեց երևույթի: Այսօրվա հայտնի շրջանակված գորգերի դիզայնը ներառում է տարբեր պատկերների լայն տեսականի: Այսօր այս տիպի գորգերը նկատի առնելով թեման,չափսը,գունավորումը,արժեքը  և կիրառման տարբերակը խիստ տարատեսակ են ու գրավիչ և աճ է արձանագրում շքեղ ու նրբագեղ «ձեռագործ շրջանակված գորգերի» պահանջարկը: 

«Պատմական պատկերային  հանգուցավոր գորգեր»-ի ցուցահանդեսում,որը կազմակերպվել էր «Գորգ,ավանդույթ և արվեստ»համագումարին զուգընթաց ,ցուցադրվել էին մի քանի պատմական պատկերազարդ  գորգեր ,որոնց  ֆոնի հիմնական նախագիծը պատմողական բնույթի է  և տարբերվում  են  ընդհանրացած շրջանակված գորգերից : Թեև ներկայումս Իրանում խիստ ընդառաջում է գտել շրջանակված գորգեր գործելը և մեծ քանակությամբ է արտադրվում ,սակայն գորգի իրանցի փորձագետները համոզված են ,որ գորգի նման տեսակը  տարբերվում է իրանական պատմական պատերազարդ գործվածքներից և անհրաժեշտ է առավել մանրամասնություններ ներկայացնել  իրանական գորգի մասին: