Գիտության պատմությունն Իրանում(22)

Ողջույն ձեզ թանկագին բարեկամներ: Այս հաղորդման ընթացքում կպատմենք Իրանում արդիական ձևով գիտական ​​կրթության համար ստեղծված առաջին կենտրոնների մասին։

Ըստ պատմաբանների՝ իրանցիները վաղուց արժեւորել են իմաստությունն ու գիտելիքը: Աշխարհի պատմաբանների մեծ մասը կարծում է, որ գիտության և մարդկության քաղաքակրթության առաջընթացի կարևոր մասը պարտական ​​է իրանական քաղաքակրթությանը։ Աքեմենյան դինաստիայի ժամանակաշրջանում, տարբեր ոլորտների ու մասնագիտությունների զարգացման, արքունիքի վարչական կազմակերպման  համար, հմուտ և արդյունավետ աշխատուժի հրատապ կարիք կար։ Այս իմաստով նրանք փորձեցին դպրոցներում կրոնական դաստիարակությունից բացի նաև ուսուցանել այլ գիտություններ։ Գիտության և գիտելիքի զարգացման հետ, որը տեղի ունեցավ դպրոցների զարգացման և հույների հետ շփման և Հնդկաստանի հետ հարաբերությունների հաստատման արդյունքում, Իրանում աստիճանաբար առաջացան բարձրագույն դպրոցներ։ Նման դպրոցների ակնհայտ դրսեւորումը, որտեղ ուսուցումն ու հետազոտությունն իրականացվել է ամենաբարձր մակարդակներով, Ջոնդիշափուր համալսարանն է, որը հիմնադրվել է Շահփուր Ա-ի հրամանով։ Մի քանի դար համաշխարհային գիտելիքի կենտրոն համարվող այս համալսարանում դասավանդվել են բժշկություն, դեղագործություն, անասնաբուժություն, փիլիսոփայություն, աստղագիտություն, մաթեմատիկա, իմաստություն, տրամաբանություն, աստվածաբանություն և այլն, և գիտնականները մեծ հաջողությունների են հասել այս ոլորտներում։

Պատմաբանները գրել են, որ հին Իրանում, դասակարգային ճնշող համակարգի անարդարությունների պատճառով, հասարակ ժողովրդին թույլ չեն տվել գիտելիքներ ձեռք բերել։ Այս հիմքի վրա Սասանյանների ժամանակաշրջանում գիտելիքը հոգևորականների տրամադրության տակ էր, և թեև պատմական փաստաթղթերից երևում է, որ կային բազմաթիվ գիտական ​​կենտրոններ, տետրեր և փաստաթղթեր, սակայն դրանից կարող էին օգտվել միայն հոգևորականներն ու արտոնյալ դասակարգերը: Այնուամենայնիվ, իրանցիները միշտ ծարավ էին գիտելիքի, գիտության և գրականության ձեռքբերման, և իսլամի գալուստով և Սասանյանների անկմամբ իրանական հասարակության միջից հարյուրավոր առաջին կարգի գիտնականներ ներկայացվեցին աշխարհի մարդկությանը:

Նախորդ հաղորդումներում ներկայացրել ենք իսլամական դարաշրջանի մի շարք իրանցի հայտնի դեմքերի և ներկայացրել նրանց այն ստեղծագործությունները, որոնք նպաստել են համաշխարհային ասպարեզում գիտության և գիտելիքի աճին։ Բայց նոր գիտելիքն ու կրթության նոր մեթոդները ե՞րբ մտան Իրան։

«Դար ալ-Ֆոնուն»-ը հիմնադրվել է Ղաջարի ժամանակաշրջանում Իրանի վարչապետ Միրզա Թաղի Խան Ամիրքաբիրի ջանքերով և հրամանով։ Ամիր Քաբիրը ծանոթացել է եվրոպական նոր քաղաքակրթությանը Իրանի ներկայացուցիչների հետ այլ երկրներ կատարած այցերի ընթացքում։ Դպրոցներ այցելելիս նա նկատեց, որ նրանք նույնիսկ խուլ ու համրերին են դասավանդում։ Ռուսաստանում նա այցելեց ֆրանսիացիների և ավստրիացիների կողմից հիմնված դպրոցներ, որտեղ դասավանդվում էին բոլոր տեսակի գիտություններն ու տեխնիկան, արդյունաբերությունն ու մասնագիտությունը։ Ամիր Քաբիրը 1849թ. թվականին  կարգադրեց Թեհրանում կառուցել Դար ալ-Ֆոնուն դպրոցը։ Շենքի հատակագիծը պատրաստել է Միրզա Ռեզա մոհանդես բաշին, իսկ գիտատեխնիկական այս կենտրոնի ստեղծման նպատակը նոր գիտությունների ու տեխնիկայի ուսուցումն ու առաջմղումն էր։ Դար ալ-Ֆոնունում կրթության աշխատանքային ծրագիրը սկսվել է վեց ավստրիացի և մեկ իտալացի ուսուցչի աշխատանքի ընդունելով։ Դար ալ-Ֆոնունի ուսումնական ճյուղերը հիմնականում ռազմական էին և ներառում էին հետևակի, հեծելազորի, հրետանու, ճարտարագիտության, բժշկության և վիրաբուժության, դեղագործության և հանքարդյունաբերության ոլորտները: Այս բոլոր ճյուղերում դասավանդվում էր բնագիտություն և մաթեմատիկա, ուսանողները սովորում էին գործնական և տեսականորեն։ Այս կենտրոնի սաները սկզբում ընտրվել են գրել-կարդալ իմացող իշխաններից ու ազնվականներից, իսկ հետագա շրջաններում փոքրաթիվ են ընդունվել միջին խավերից։ Այս դպրոցում երկար տարիներ կրթությունն անվճար էր։

Ավստրիացի ուսուցիչները Թեհրան են ժամանել Միրզա Թաղի խան Ամիր Քաբիրին աշխատանքից հեռացնելուց երկու օր անց։ Չնայած դրան, Ամիր Քաբիրը նրանց մասին զգուշացրել էր պետական պաշտոնյաներից մեկին և ասելով, որ որքան կարող եք բարի եղեք նրանց հետ և թույլ մի տվեք, որ նրանք նեղանան։

Դար ալ-Ֆոնունը պաշտոնապես բացվեց կիրակի օրը, արեգակնային հիջրեթի 1230 թվականի դեյ ամսի 6-ին: (Դեկտեմբերի 27, 1851) Ամիր Քաբիրի սպանությունից տասներեք օր առաջ Նասերեդդին Շահի և մի խումբ իրանցի և եվրոպացի գիտնականների ու ուսուցիչների և 30 ուսանողների ներկայությամբ և արտաքին գործերի նախարար Միրզա Մուհամմադ Ալի Խան Շիրազին նշանակվեց դպրոցի տեսուչ։

Դար ալ-Ֆոնունի ղեկավարները սովորաբար երկրի ամենակարևոր քաղաքական պաշտոնյաներից էին, ինչպիսիք են արտաքին գործերի նախարարը և պատերազմի նախարարը: Դար ալ-Ֆոնունի հիմնադրման սկզբում բոլոր մարդկանց համար հնարավոր չէր մուտք գործել, և մարդկանց անունները նախ պետք է ներկայացվեին թագավորին, և այդ մարդիկ պետք է լինեին երկրի ազնվական ընտանիքների զավակներ: Ութ տարի անց, Դար ալ-Ֆոնունի առաջին սերնդի ուսանողների կրթության շրջանի ավարտով, համայնք մտավ եվրոպական նոր գիտություններին ու գիտելիքներին ծանոթ շրջանավարտների առաջին խումբը։ Դրանից հետո և հետագա տասնամյակներում Դար ալ-Ֆոնունի շրջանավարտները միշտ եղել են Իրանի քաղաքական և հասարակական միջավայրի ամենաազդեցիկ մարդկանցից։ Դար ալ-Ֆոնունի շատ շրջանավարտներ մտան քաղաքական գործունեության մեջ և ազդեցիկ դեր ունեցան սահմանադրական շարժման մեջ։ Թեհրանի համալսարանի ստեղծումից հետո Դար ալ-Ֆոնունի բազմաթիվ ուսուցիչներ և շրջանավարտներ դարձան այս համալսարանի դասախոսներ, իսկ նրանցից ոմանք նշանակվեցին պետական ​​կարևոր պաշտոններում, ինչպիսիք են նախարարությունը կամ նույնիսկ վարչապետի պաշտոնում:

Իր կառավարման վերջին տասնամյակում Նասերեդին Շահ Ղաջարը, իր շրջապատի դավադրության պատճառով, պնդեց, որ Դար ալ-Ֆոնունի պաշտոնյաները, ինչպես քաղաքացիական, այնպես էլ մշակութային, թույլ չտան հասարակ մարդկանց երեխաների մուտքը այդ դպրոց՝ Դար ալ-Ֆոնունի ուսման բարձր վարձերի և ուսանողներին ծաղկաքաղ անելու միջոցով:

Այժմ Դար ալ-Ֆոնունի շենքը գտնվում է Թեհրանի կենտրոնում՝ Նասեր Խոսրո փողոցում և ամեն օր բաց է զբոսաշրջիկների ու հետաքրքրվողների համար՝ որպես պատմական թանգարան։

Դար ալ-Ֆոնունի հիմնադրումից 43 տարի անց Միրզա Հասան Ռոշդիեի ջանքերով Թավրիզում հիմնադրվեց առաջին նորաոճ տարրական դպրոցը։ Միրզա Հասան Թաբրիզին, որը հայտնի է Ռոշդիե մականունով, Իրանի մշակութային շարժման առաջամարտիկներից էր, ում անվանել են Իրանի նոր մշակույթի հայրը։ Չորս տարի անց, այսինքն՝ արեգակնային հիջրեթի 1315 թ. (1897թ.) Միրզա Հասանը Թեհրան եկավ Մուզաֆար ալ-Դին Շահի նախարար Միրզա Ալի Խան Ամին ալ-Դոլեի հրավերով և Թեհրանում հիմնեց Ռոշդիե դպրոցը: Նույն թվականին Իրանում ստեղծվում է Կրթական ընկերակցությունը, որը հիմնում է ճեմարան։ Հոգևոր դպրոցն ուներ երկու բաժին՝ տարրական և միջնակարգ, և այն կոչվում էր «Աստվածաբանական դպրոց և տարրական դպրոց»։ Սկզբնական մասը չորս տարի էր, երկրորդը՝ երեք տարի։ Դպրոցի ղեկավարն էր Ալի խան Նազիմ Ուլումը։ Նա Դար ալ-Ֆոնունի հին աշակերտներից էր և Փարիզի Սեն-Սիր պոլիտեխնիկական դպրոցի շրջանավարտներից, ով նախկինում դասավանդել է Դար ալ-Ֆոնունում և երեք տարի դարձել Սպահանի Հոմայունի դպրոցի տնօրենը։ Ճեմարանական ավագ դպրոցի ուսումնական ծրագիրը նույնն էր, ինչ եվրոպական երկրներինը: Այս դպրոցում դասավանդվել են մաթեմատիկա, ֆիզիկա, քիմիա, բնագիտություն, գրականություն և լեզու, իսկ ուսուցիչները եղել են ժամանակի նշանավոր գիտնականներ։

Հետաքրքիր է իմանալ, որ ֆիզիկայի առաջին գիրքը, որը գրվել է Իրանի այս ավագ դպրոցի աշակերտների համար, Մոհամմադ Ալի Ֆորուղիի գրած Ֆիզիկայի ձեռնարկն է։ Թեև այս գիրքը չունի պրակտիկ հարցեր կամ խնդիրներ, սակայն դրա կարևոր առավելությունը վերջին տեղեկատվության օգտագործումն է, որը գրված է ճիշտ  և համեմատաբար պարզ նախադասություններով։ Գրքի վերջին գլխում ընդգրկված են քննարկումներ կաթոդիկ ճառագայթների, ռենտգենյան ճառագայթների, էլեկտրական ալիքների և անլար հեռագրության մասին, և դա այն դեպքում, երբ այս երևույթների բացահայտումից ընդամենը մի քանի տարի է անցել։

Իրանում բարձրագույն կրթությունը ժամանակակից և ակադեմիական ձևով հարյուր տարվա պատմություն ունի։ Իրանի գիտության նախարարությունն առաջին անգամ ստեղծվել է հիջրեթի 1234 թվականին (1855 թ.) և Ալիղոլի Միրզա Էըթեզաթ ալ-Սալթանեն ընտրվել է Նասերեդին Շահ Ղաջարի կողմից կրթության և գիտության նախարարության պաշտոնում։Թեհրանի համալսարանի ստեղծման գաղափարը ծագել է 1305 թ. (1926 թ.) խորհրդարանի պատգամավոր դոկտոր Սենեքի կողմից: 1310 թ.-ին (1931 թ.) դոկտոր Իսա Սեդիղին հանձնարարվեց մեկնել Ամերիկա և նոր աշխարհի գիտական հաստատություններում սովորելուց հետո կառավարությանը ներկայացնել երկրում համալսարան հիմնելու ծրագիր: Դոկտոր Սեդիղի ծրագիրն ընդունվեց, և նրա, դոկտոր Ալի Ասղար Հեքմաթի, դոկտոր Մահմուդ Հեսաբիի և ուրիշների հետևողականության շնորհիվ, Թեհրանի համալսարանի ստեղծման ծրագիրը հաստատվեց խորհրդարանի կողմից 1313 թվականի խորդադ ամսի 13-ին (1934 թվականի մայիսի 29):

Այս հաստատությունը հիմնադրվեց Թեհրանի կենտրոնում գտնվող այգիներից մեկում՝ ինտեգրելով Դար ալ-Ֆունունը, քաղաքագիտության դպրոցը, բժշկության դպրոցը, գյուղատնտեսության և գյուղական արդյունաբերության ավագ դպրոցը, Մոզաֆարիի գյուղատնտեսական դպրոցը, Իրանի առաջին գյուղատնտեսական դպրոցը, արվեստների և արհեստների դպրոցը, ճարտարապետության բարձրագույն դպրոցը, Իրավաբանական ավագ դպրոցը և մի շարք այլ բարձրագույն ուսումնական կենտրոններ Թեհրանում:

Հաղորդակցության ֆակուլտետը ստեղծվել է 1307 թվականին (1928 թ.) Խաջե Նասիր համալսարանի Էլեկտրատեխնիկայի ֆակուլտետի ներկայիս վայրում՝ փոստի, հեռագրության և հեռախոսի նախարարության շենքերի կողքին, իսկ 1939 թվականին (1939 թ.) սահմանվել է դրա կանոնադրությունը, որը հաստատվել է խորհրդարանի կողմից։ Այս ֆակուլտետն Իրանի ամենահին համալսարանական ուսումնական կենտրոնն է։Բժշկական գիտության ոլորտում Թեհրանի բժշկության դպրոցը և Դար ալ-Ֆոնունը համարվում են Իրանի բարձրագույն բժշկական կրթության առաջին հաստատությունները: Առաջին ժամանակակից բժշկական գիտական ուսումնական կենտրոնը հիմնադրվել է Ուրմիա քաղաքում 1257 թվականին (1878 թ.), և Մուզաֆարեդին Շահ Ղաջարն ինքը ստորագրել է դրա շրջանավարտներից մի քանիսի ավարտական վկայականը։