Յոթ Օրանգ(29)
Մարտ 13, 2023 09:10 Asia/Tehran
Բարի հանդիպում սիրելի ունկնդիրներ, Ձեզ ենք ներկայացնում Յոթ Օրանգ հաղորդաշարի հերթական թողարկումը: Այս և առաջիկա մի քանի հաղորդումներում կներկայացնենք ազերի երաժշտությունը:Ընկերակցեք մեզ:
Իրանի ազերիները ,պարսկալեզուներից հետո Իրանի երկրորդ մեծ էթնիկ խումբն են ,որոնք առավելաբար բնակվում են Իրանի հյուսիս արևմտյան շրջանում և Կասպից ծովից մինչև Ուրմիաի լճի միջեւ ընկած տարածքում: Ատրպատականցիների մայրենի լեզուն ազերի թուրքերեն է և կառուցվածքը նման է ստամբուլի թուրքերենի ,սակայն քերականությունը մասամբ տարբեր է: Շատ Իրանագետներ համոզված են ,որ Իրանում ազերի լեզուն ,արիական արմատներ ունի:
Ազերի երաժշտությունը լեզի նման շատ հին է , և վաղեմիությունը հասնում է հազարամյակների և այս ժամանակաշրջանում վերածվել է Իրանի այս տարածքի ժողովրդի մշակույթի կարևոր մասնիկի: Պատմության ընթացքում Ատրպատականը եղել է տարբեր կայսրությունների և մշակույթների մասը, ուստի նրա տեղական երաժշտությունը ազդվել է այս պատմական իրադարձություններից : Ատրպատականի երաժշտության պատմությունը միախառնված է իրանական, արաբական և թուրքական արվեստի և մուղամի արվեստի հետ։
Ազերի ականավոր երաժիշտներից և ազերի երաժշտության նշանավոր տեսաբաններից են եղել Սաֆիեդդին Ուրմավին և Աբդոլ Ղադեր Մարաղեին:
Աբդոլ Ղադեր Մարաղեին իրանցի նշանավոր երաժիշտ է, ով ապրել է Մարաղեում 1360-ից 1435 թվականների կեսերին (757-838 թթ.): Երաժշտության մեջ նա եղել է Սաֆիեդդին Ուրմավիի հետեւորդը։ Աբդոլ Ղադերը երգի վարպետ էր և շատ գեղեցիկ էր նվագում ուդը և վարպետ էր բալլադներ հորինելու գործում։Ոմանք նրան համարում են թուրքական մուղամի հայրը և դասում Իրանի երաժշտության այնպիսի մեծերի կողքին, ինչպիսիք են ՝Ֆարաբին, Ավիցեննան, Սաֆիեդդին Ուրմավին և Ղոթբեդդին Շիրազին։
Քիչ հետո միասին կլսենք այս մեծ երաժշտի գեղեցիկ բալլադներից մեկը, ով հայտնի է նաև որպես երաժշտության երկրորդ ուսուցիչ։ Այն Աբդոլ Ղադեր Մարաղեի երաժշտական խմբի կողմից հավաքվել է «Շող Նամե» անվանումով ալբոմում՝ Հոմայուն Շաջարյանի կատարմամբ:
Տեղական երգերը համարվում են յուրաքանչյուր ազգի ու երկրի առաջին երաժշտությունը։Տխրություններն ու ուրախությունները, անհաջողություններն ու հաղթանակները և ժողովրդի հերոսներն ու ականավոր դեմքերը իրենց տեղն ունեն այս երաժշտության մեջ ,որի պատճառով դա յուրահատուկ արժեք է վայելում: Աշխարհում չկա մի ազգ կամ էթնիկ խումբ ,որը չունենա տեղական երաժշտություն ,նույնիսկ ամենահեռավոր էթնիկ խմբերը ,որոնց մոտ արվեստը շատ էլ տարածված չէ,ունեն տեղական ժողովրդական երգեր: Մարդն ինչպես մայրենի լեզուն է սովորում, այնպես էլ հայրենի ու տեղական երգերն է սովորում և դրական արձագանքում դրանց և հակառակը ,օտար մշակույթների մեղեդիների դիմաց շատ էլ չի հակազդում:
Ազերի տեղական երաժշտությունը պարունակում է աշուղների արվեստը: Մի արվեստ, որտեղ միաձուլված են պոեզիան, պատմվածքը, պարն ու երաժշտությունը : Կան նաև ազերի ավանդական պարերի տարբեր տեսակներ, որոնք հաճախ կատարվում են արագ երաժշտությամբ: Ընդհանրապես աշուղները շրջիկ երգիչներ են, ովքեր նվագում են, և նրանց երգի հիմքը իմպրովիզացիան է։
Աշուղի և երգչի տարբերությունն այն է, որ աշուղը երգելիս նաև խաղարկությամբ է զբաղվում , իսկ աշուղի և դերասանի տարբերությունն այն է, որ աշուղը բոլոր դերերը կատարում է մեկ արարում և միաժամանակ պատմում է պատմությունը։Ամենակարևորն այն է, որ Աշուղը, ի տարբերություն երգիչների և դերասանների, ինքն է ստեղծում կատարման վայրը , ինքն է հեղինակն ու կոմպոզիտորը, երբեմն էլ կարող է պոեզիա երգել հանդիսությունների ժամանակ։
Երբ աշուղը ցանկանում է նվագել , կանգնում և պաշտոնական հագուստով և կատարում է արվեստը : Երբեմն ունկնդիրներին և դիտորդներին խանդավառելու համար, ծրագրի ընթացքում նա մի շարք շարժումներ է կատարում , ինչպիսիք են՝նվագարանի թասը կամ կոթը բարձրացնելն ու իջեցնելը, կամ նվագարանը դնել պարանոցի հետևում, կամ ոտքերը գետնին խփել, հատկապես էպիկական երգեր կատարելիս։Աշուղը նվագող և երաժիշտ է :Նրա էությունը բացահայտվում է իր նվագարանով և առանց իր նվագարանի նա կատարյալ արվեստագետ չէ:
Անցյալում ,հիշյալ արվեստագետներին աշուղներ անվանելուց բացի ,անվանում էին նաև «ուզան»,«վարսաղ»և «յանշաղ»: Պատմության ընթացքում աշուղները մասնակցելով , հարսանյաց հանդեսներին ու սգո արարողություններին հետաքրքրված ժողովրդի համար պատմում էին Ատրպատականի էպիկական ու խրատական պատմությունները՝ «Քյուրօղլու», «Ասլի և Քարամ», «Հայդեր և Բահրամ» և «Շահ Իսմայիլ» և Ատրպատականի մեծ հայրենիքի տարբեր տարածքների ու գյուղերի լուրերն ու տեղեկությունները փոխանցում էին միմյանց:
«Շահ Իսմայիլի» պատմությունը այս աշուղների պատմություններից մեկն է, այժմ միասին լսենք այն՝ Մասիհոլլահ Ռեզայիի կատարմամբ։
Միասին լսեցինք «Շահ Իսմայիլի և Փերիի» աշուղական պատմությունը։Սեֆյանների դինաստիայի հիմնադիր Շահ Իսմայիլը աշուղների ամենակարևոր պատմություններից մեկի հերոսն է,նա սիրահարված մի մարդ է,ով սուրը փոխարինել է նվագարանով:
Աշուղական մեկ այլ պատմություն՝ «Քյուրօղլու էպոս»-ն է։Քուրօղլուն բազմաթիվ թուրք ժողովուրդների ընդհանուր էպիկական հերոսն է սկսած ազերիներից,Թուրքիայի թուրքերից մինչև թուրքմեններ, ուզբեկներ և ղաշղայիներ:
Քյուրօղլուի հերոսական պատմությունը շատ հայտնի է և սկիզբ է առնում Շահ Աբասի ժամանակաշրջանի իրադարձություններից և այս շրջանի սոցիալական վիճակից։Այս պատմությունը ներքին ու արտաքին թշնամիների դեմ ժողովրդի երկարատև պայքարի էպիկական և գեղեցիկ պատկերացումն է։ Այժմ առաջարկում ենք լսել «Քյուրօղլուի էպոսից» մի հատված։
Թանկագին բարեկամներ,ավարտեցինք այս հաղորդաշարի հերթական թողարկումը:Հուսանք հաճույքով եք ունկնդրել ծրագիրը: Առաջիկա ծրագրի ընթացքում ձեզ հետ խոսելու ենք Ատրպատականի մուղամի եւ այս տարածքի երաժշտական այլ ժանրերի մասին:Մինչ նոր հաղորդում Տերն ընդ ձեզ: