Իսլամի մարգարեն՝ արևելագետների տեսանկյունից (11)

20-րդ դարում արևմտյան հասարակությունների քաղաքական և սոցիալական պայմանները գիտնականներին ստիպել են վերագնահատել կրոնները, հատկապես իսլամը:

20-րդ դարում, որը հայտնի դարձավ, որպես արևմտյան գիտական նվաճումների դար, արևմտյան մտավորակաների մեծամասնությունը մտածում էին մարդկության բոլոր դժվարությունները լուծել գիտության միջոցով: Նրանք փորձարարական գիտության միջոցով ուսումնասիրեցին այնպիսի թեմաներ, ինչպիսիք են փիլիսոփայությունը, ճանաչողական ծագումը, էսքատոլոգիան և այլն:

Քսաներորդ դարում քաղաքական և սոցիալական պայմաններն արևմտյան մտածողներին ստիպեցին վերագնահատել կրոնները, հատկապես իսլամը: Այս գնահատականները երբեմն հիմնված էին զուտ գաղափարաբանության և գիտական հետազոտությունների, իսկ երբեմն էլ` իմպերիալիստական պահանջների վրա:

Ռուս անվանի գրող և գրականագետ Լև Տոլստոյը մանրակրկիտ և անաչառորեն ուսումնասիրել է իսլամի մարգարեին և հիացած է իսլամի մարգարեի անձով ու հոգևոր կատարելությամբ:

Տոլստոյը  «Մուհամմեդ» անունով իր գրքում գրել է, որ կասկած չկա, որ իսլամի մարգարեն աշխարհում այն մեծ խաղաղարարներից էր, ով մեծ ծառայություն է մատուցել մարդկությանը: Նա արյունարբու և վայրենի մի ցեղի   կարողացավ փրկել  չար սովորությունների ճիրաններից և նրանց առջև բացել  առաջադիմության ճանապարհը: Այնուամնայնիվ, ամեն սովորական մարդ չէ, որ կարող է կատարել այդպիսի հիանալի գործ և արդյունքի հասնել: Հետևաբար, իսլամի մարգարեն արժանի է  մեծ հարգանքի: Իսլամ կրոնը բանականության և իմաստության հետ համաձայնեցման  բերումով, ապագայում կդառնա համընդհանուր կրոն»:

«Պատերազմ և Խաղաղություն» վեպի հեղինակ Տոլստոյը, հատուկ հարգանք էր տածում իսլամի մարգարեի նկատմամբ և իր գրքում մեջբերելով Մուհամմեդ մարգարեի խոսքն, գրել է.«Մարգարեին հարցրեցին՝ ո՞րն է հավատքի ամենաբարձր աստիճանը: Նա պատասխանեց. «Մարդկանց հետ վարվեք այնպես, ինչպես ուզում եք վարվեն ձեզ հետ և այն ինչ դուր չի գալիս ձեզ, մի արեք ուրիշների նկատմամբ»:

Տոլստոյի հիացմունքը մարգարեի նկատմամբ,  ակնհայտորեն երևում է «Մուհամմեդի Հադիսները»  գրքում : Այս գրքում Տոլստոյը հրապարակել է իսլամի մարգարեի խոսքերը: Պրոֆեսոր Թելման Խորշիդօղլու Ալիևն այս գրքի մասին ասում է.«Տոլստոյն այս գործով ռուս ընթերցողին ծանոթացրեց իսլամի մարգարեի առաքելությանը: Համարձակությամբ կարելի է ասել, որ այս գործը կարողացել է իր լսարանին ծանոթացնել  իսլամի կրոնական մտքին, ուսմունքին և իսլամական բարոյախոսությանը»: 

Տոլստոյի կողմից մարգարեի անհատականության և աստվածային մտածողության անսահման ուժը  ճիշտ ներկայացնելն ավելի է մեծացրել նրա  ճշմարտացի  գրքի ազդեցությունը:

Այս մտավորականի կողմից մարգարեի խոսքերից մեջբերումները և նրա  մասին  գրությունները  ցույց են տալիս,որ նա խորապես սիրում էր  իսլամը և մարգարեին: Տոլստոյի տեսանկյունից, Մուհամմեդ  մարգարեի խոսքերն Աստծու հանդեպ սիրո և ջերմության, լավատեսության, բարի էթիկայի, արդարության, ճշմարտացիության և այլ հարցերի մասին, որոնք անընդհատ ուսումնասիրվում են համաշխարհային հասարակություններում, ազդում են մարդու վրա: Խորը մտքից բխող այս խոսքերը գրավում են ցանկացած անհատի: Տոլստոյը նաև խոնարհվել է այս ողջ մեծության առջև: Նա հավատքն ու հույսը գտել է մարգարեի խոսքերում և ապավինելով դրան՝  իր ոգին ամրապնդել և փորձել է դրանք արտացոլել իր գործերում:

Արդարության որոնումը մարգարե Մուհամմեդի խոսքերի հիմնարար սկզբունքներից մեկն է, որը մեծապես ազդել է Տոլստոյի մտածողության և ոգու վրա: Նա վկայակոչելով Մուհամմեդ Մարգարեի հադիսները գրել է. «Մուհամմեդն ասել է, որ օգնեք ձեր եղբայրներին ՝ անկախ նրանից, թե նրանք ճնշող են, թե ճնշված: Մարգարեից հարցրեցին,- եթե մեր եղբայրը ճնշված է, մենք նրան կօգնենք, բայց եթե նա բռնակալ է, ինչպե՞ս կարող ենք օգնել նրան: Մարգարեն պատասխանեց,-Դուք կօգնեք նրան, երբ նրան զերծ պահեք բռնարարքներից»: 

Մարգարեի՝ սիրո և բարեգործության և կարիքավորներին ու հարազատներին օգնության կանչը գրավեց Տոլստոյի ուշադրությունը, այնպես որ նա  իր հարստությունը կիսում և հավատում էր, որ ինչ որ կապ կա սեփականության և բռնության միջև: Այդ մասին նա անդրադարձել է  «Հարության վեպում»:

Տոլստոյի թղթերում կա մի նամակ, որը գրել է մի մայր, իր երեխաների մուսուլման դառնալու մասին գրողի հետ խորհրդակցելու համար:  Տոլստոյին գրած  իր նամակում` Ելենան  երեխաների մուսուլման դառնալու մասին հարցնում է, որ իմ երկու որդիները  մեկը ուսանող  է և  մյուսը սպա: Նրանք քրիստոնյաներ են, բայց հավատում են, որ պետք է հրաժարվեն իրենց կրոնից և ընդունեն իսլամը և օգնեն մահմեդականներին ... Ի՞նչ կարող եմ անել ես:

Տոլստոյը պատասխան նամակում գրել է, որ մարդ, որպես աշխարհի ամենամեծ տաղանդն ունեցող արարած, արժանի է համընդհանուր հարգանքի և կյանքի ձևի ընտրության: Այդ նպատակով երկնային կրոնները միասնաբար պաշտպանում են մարդկային արժանապատվությունը և ճիշտ լուծումներ են առաջարկում:

Կրոններն ունեն հոգևոր և բարոյական ընդհանուր սկզբունքներ  և  մարդկային արժեքների  ռեսուրսներ:Այնուամենայնիվ, ո՞ր կրոնն է առավել ընդգրկուն և զերծ  շեղումներից:

Իր նամակում Տոլստոյը բարձր է գնահատում իսլամ կրոնը՝ համոզված լինելով, որ այն կբարձրացնի մարդկության  արժանապատվության մակարդակը և ցույց կտա  ճիշտ ապրելու ուղին:

Տոլստոյը իսլամի և Մուհամմեդ մարգարեի վերաբերյալ ասել  է.-«Իսլամի մարգարե Մուհամմեդի ուսմունքում նկատվում է բոլոր սուրբ կրոնների ուսմունքը և այն շատ մոտ է նաև քրիստոնեության ճշմարտությանը, որովհետև Աստված  բոլոր աստվածային կրոնների հիմքն է»: Կրոնական ուսմունքները նպատակ ունեն մարդկանց խրախուսել հավատալ Աստծուն: Այսպիսով, նա ով ամենալավն է կատարում այս առաքելությունը և պարտականությունը, կվայելի ավելի շատ հարգանք  և դա իսլամ կրոնն է»: