Վերլուծություն- Երևան-Մոսկվա նոր դիմակայություն․ Փաշինյանը հետ է վերցնում Հայաստանի երկաթուղու կառավարումը

Երևանի և Մոսկվայի միջև քաղաքական լարվածության սրման ֆոնին, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն աննախադեպ հստակ դիրքորոշում է հայտնել երկրի երկաթուղային ցանցի կառավարման վերադարձի հարցում։ Ռուսաստանի նախագահի հետ վիճահարույց հեռախոսազրույցից ընդամենը մի քանի օր անց, Փաշինյանը հայտարարել է, որ Հայաստանը ռուսական կողմից այս կենսական նշանակության ենթակառուցվածքի լիակատար վերահսկողությունը հետ վերցնելուց բացի այլ տարբերակ չունի։

Հռետորաբանության այս փոփոխությունը վկայում է, որ երկու երկրների հարաբերությունները Հարավային Կովկասում մտնում են նոր, ավելի լարված փուլ, որտեղ տրանսպորտային ենթակառուցվածքները ռազմավարական նշանակություն ունեն։
Փաշինյանը, որը նախկինում շեշտում էր գործող համաձայնագրի պահպանումն ու միակողմանի քայլերից խուսափելու անհրաժեշտությունը, այժմ խոսում է ինքնուրույն իրավական որոշումներ կայացնելու հնարավորության մասին։ Նա ընդգծել է, որ Երևանը նախընտրում է տարաձայնությունները լուծել խաղաղ ճանապարհով, սակայն զգուշացրել է, որ եթե համաձայնություն ձեռք չբերվի, Հայաստանը կարող է հարցը ներկայացնել միջազգային արբիտրաժի։ Միևնույն ժամանակ, նա չի ներկայացրել այդ որոշումների հստակ մանրամասները, և դեռևս պարզ չէ՝ երկկողմ բանակցությունները վերջնականապես փակուղի են մտել, թե դեռևս շարունակելու հնարավորություն կա։ Պայմանագրի դրույթների համաձայն՝ միջազգային արբիտրաժին դիմելը թույլատրվում է միայն այն դեպքում, երբ երկկողմ բանակցությունները արդյունք չեն տալիս։
Այս տարաձայնությունների հիմքում 2008 թվականին կնքված պայմանագիրն է, որի համաձայն Հայաստանի երկաթուղային ցանցի կառավարումը 30 տարով հանձնվել է Ռուսաստանի պետական երկաթուղիներին պատկանող «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ընկերությանը։ Այս ցանցը կարևոր դեր ունի ոչ միայն երկրի ներքին փոխադրումների, այլև Հայաստանի տարանցիկ նշանակության տեսանկյունից։ Փաշինյանի կառավարությունը կարծում է, որ ռուսական կողմի կառավարման մեթոդները նվազեցրել են համակարգի արդյունավետությունը, թուլացրել դրա մրցունակությունը և չեն բավարարել երկրի զարգացման պահանջները։
Ավելի վաղ Փաշինյանն առաջարկել էր, որ երկու կողմերի համար ընդունելի երրորդ երկիրը Ռուսաստանից գնի կոնցեսիոն կառավարման իրավունքը։ Սակայն Մոսկվան կտրականապես մերժել էր այդ առաջարկը՝ հայտարարելով, որ կառավարման փոխանցումն երրորդ կողմին անընդունելի է։ Այդ արձագանքից հետո Երևանը ժամանակավորապես շեշտել էր բանակցությունները շարունակելու անհրաժեշտությունը, սակայն այժմ, քաղաքական տարաձայնությունների խորացման և Ռուսաստանի կողմից հայկական ապրանքների նկատմամբ առևտրային սահմանափակումների կիրառման պայմաններում, Հայաստանի կառավարության դիրքորոշումն ավելի կոշտ է դարձել։ Այս զարգացումները որոշ վերլուծաբանների հիմք են տվել ենթադրելու, որ որոշման հիմքում ավելի խորքային աշխարհաքաղաքական շարժառիթներ կան։
Իր հերթին «Ռուսական երկաթուղիներ» ընկերությունը նույնպես արձագանքել է այս զարգացումներին և հանդես եկել կոշտ նախազգուշացումներով։ Ընկերության գլխավոր տնօրենը հայտարարել է, որ պայմանագրով նախատեսված բոլոր պարտավորությունները հստակ ամրագրված են, և ռուսական կողմը շարունակելու է դրանք կատարել։ Միևնույն ժամանակ, եթե Հայաստանը փորձի միակողմանիորեն լուծարել կամ փոփոխել պայմանագիրը, Մոսկվան իրեն վերապահում է պահանջելու իր կատարած ներդրումների ամբողջական փոխհատուցումը և այդ հարցը լուծելու է իրավական ճանապարհով։
Գնահատականների համաձայն՝ պայմանագրի միակողմանի չեղարկման դեպքում Հայաստանը կարող է բախվել շուրջ 273 միլիոն դոլարի ֆինանսական պարտավորությունների։ Այդ գումարը ներառված է նաև կառավարության պաշտոնական ֆինանսական փաստաթղթերում, ինչը ցույց է տալիս, որ Երևանը գիտակցում է նման որոշման տնտեսական հետևանքները։ Այնուամենայնիվ, թվում է, որ Փաշինյանի կառավարությունը ռազմավարական այս ենթակառուցվածքի նկատմամբ վերահսկողության վերականգնումը դիտարկում է որպես ազգային շահերից և տնտեսական անկախության ամրապնդումից բխող անհրաժեշտություն։ Ընդհանուր առմամբ, երկաթուղու հարցը դարձել է Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև տարաձայնությունների գլխավոր ուղղություններից մեկը և կարող է նշանակալի աշխարհաքաղաքական հետևանքներ ունենալ տարածաշրջանի ապագայի համար։