Իսլամի մարգարեն՝ արևելագետների տեսանկյունից(13)

Իսլամի մեծ մարգարեի վերաբերյալ արևելագետների տեսակետների շարանում ,այսօր կանդրադառնանք Մոհամմեդ մարգարեի մասին հանրահայտ սոցիոլոգ և պատմաբան Առնոլդ Ջոզեֆ Թոյնբիի տեսակետներին:

Աստված մարդուն արարչության գերագույն և հիմնական նպատակին հասցնելու համար, նրան օժտեց  երկու ուղեցույցներով:Մեկը  ինտելեկտն է, որը մարդուն զարդարեց այդ կարողականությամբ: Եթե մարդ անհատը դիմի այդ ուղեցույցի օգնությանը ,այն, մասամբ  նրան ուղղություն ցույց կտա,սակայն միայնակ  չի կարող մարդուն հասցնել  վեհագույն նպատակակետին ,քանզի նրա առաջնորդելու կարողականությունը սահմանափակ է: Ուստի Աստված տարբեր ժամանակաշրջաններում ընտրեց  նրանց ովքեր ամեն առումով արժանի են և մոտ են Աստծուն ,նրանց ընտրելով ,որպես առաքյալ ու մարգարե և նրանց դարձնելով  մարդու առաջնորդները: 

Այս աստվածային ավանդույթը սկսվել է  մարդկության արարչագործության  օրվանից ՝ մարդկային հասարակությանը գերիշխող  պայմաններին համահունչ  և շարունակվել է մարդկային բանականության զարգացմանը համապատասխան ՝ մինչև իսլամի մարգարեի ժամանակաշրջանը:Իսլամի մարգարեի  ժամանակ ,մարդկային բանականությունը հասնում է այնպիսի հասունության, որ այլևս կարիք չի զգացվում   նոր մարգարեի, և մարդը կարողանում  է ստանալ իր կյանքի օրենքներն ու պատվիրաններն իսլամի մարգարեի առաջադրած  կրոնի միջոցով:Այս կրոնը մինչև հավիտյան բավարարում է մարդու կարիքները:Աստված ,որպես վերջին մարգարե ուղարկեց Մուհամմեդ մարգարեին և հայտարարեց,որ Նա վերջին մարգարեն է ,ում ոչ մի մարգարե չի հաջորդելու: Մարդիկ պարտականություն ունեն անսալ ու  հետևել նրան:

Իսլամի մեծ մարգարեի վերաբերյալ արևելագետների տեսակետները արծարծելով, այսօր քննարկելու  ենք սոցիոլոգ և պատմաբան Առնոլդ  Թոյնբիի տեսակետները:Նա ծնվել է 1889 թվականին Անգլիայում:Ուսանել է Օքսֆորդի համալսարանին կից ՝Վինչեստերի և Բալիոլի համալսարաններում:Նա հեղինակել է բազմաթիվ աշխատություններ, որոնցից ամենակարևորը 12 հատորով «Պատմության հետազոտություն» աշխատությունն է ,որը  տևել է տասը տարի:Առնոլդ  Թոյնբին  ունի պատմական  այլ կարևոր աշխատություններ, որոնցից կարելի է նշել՝ «Հունաստանի պատմական միտքը», «Հունական քաղաքակրթություն և յուրահակություն», «Քաղաքակրթությունը փորձարկման փուլում », «Պատմական հայացք կրոնին», «Արևելք և արևմուտք» և «Քաղաքակրթության պատմությունը»:

Առնոլդ  Թոյնբին  կրոնը դիտարկում է, որպես քաղաքակրթությունների հիմք և ասում է.«Ես հավատում եմ, որ քաղաքակրթության յուրաքանչյուր ոճը կրոնի դրսևորումն է:Ես միանգամայն համաձայն եմ, որ կրոնը եղել է քաղաքակրթությունների ստեղծման  և նրանց կենսունակ պահելու  կենարար աղբյուրը:Ըստ իս, կրոնը կյանքի նկատմամբ այն հայեցակարգն է,որը   մարդուն  հնարավորություն է տալիս հաղթահարել մարդ լինելու դժվարությունը,այն իմաստով , որ նրան  տալիս է իմաստալից և համոզիչ պատասխաններ , կապված գիտության առեղծվածի և մարդու դերի մասին  և գործնական պատվիրաններով նրան պատրաստում է ապրել աշխարհիկ կյանքում: Երբ մարդիկ կորցնում են  հավատը իրենց կրոնի նկատմամբ, նրանց քաղաքակրթությունը ենթարկվում է ներքին սոցիալական մասնատման և նրանք պարտվում են  արտաքին ռազմական ներխուժման դիմաց:Այնուհետև, հավատը կորցնելու հետևանքով փլուզված քաղաքակրթությունը, փոխարինվում է այլ կրոնով, ներշնչված նոր քաղաքակրթությամբ»:

Իսլամի մեծ մարգարեն  իսլամական քաղաքակրթության օրինակով , կարճ ժամանակահատվածում հաջողեց  հիմնարար փոփոխություններ առաջացնել  Սաուդյան Արաբիայի հասարակության մեջ և տգետ հասարակությանը  վերածել քաղաքակիրթ,   և քաղաքական, իրավական ու  դատական կազմակերպություններ ու կառույցներ և պարզ ու առաջնորդվող օրենքներ ունեցող հասարակության: Այս ոլորտում Մարգարեի քայլերը  ,վերափոխեցին ատգետ հասարակության կառուցվածքը , հիմք դնելով  իրական, ստեղծագործ  քաղաքակրթության, այնպես ,որ իսլամական և մարդկային հասարակությունները դեռ վայելում են  նրա  նյութական և հոգևոր նվաճումները:

Առնոլդ  Թոյնբին իր «Քաղաքակրթության  Պատմություն» (Վերլուծություն աշխարհի սկզբից մինչև այսօր)  խորագրով գրքի  9-րդ  գլուխը գրի է առել  «Մուհամմեդ, մարգարեն և քաղաքական գործիչ» անվամբ: Չնայած,որ նա բարձր է գնահատում Իսլամը և իսլամական քաղաքակրթությունը, որպես կրոն և քաղաքակրթություն, սակայն  երբեմն հակասական տեսակետներ է ներկայացնում  Իսլամի և մուսուլմանների մասին:Հստակ է հետևյալը ,որ նա Մուհամմեդ մարգարեին ներկայացնում է,որպես աստվածային մարգարե,որը սկզբնաղբյուրն է իսլամական քղաքակրթության :Նա գրում է .« Իսլամը ,Աստծու մարգարե՝Մուհամմեդի աստվածային հանճարով  ծագեց ու զ ծաղկեց»: Նա ապա ներկայացնում է Սաուդյան Արաբիայի  սոցիալական և քաղաքական պայմանները և Իսլամն ու Մուհամմեդ մարգարեի առաքելությունը հիշատակում է , որպես Մուհամմեդի կրոնական փորձ,գրելով.«Աստծու կողմից Մուհամմեդ մարգարեին հղված առաջին պատգամը 610 թվականին է եղել: Այդ ժամանակ,  նա ամուսնանալով Խադիջայի հետ ,Մեքքայում ընտանիք է կազմել: Մարգարե Մուհամմեդի կրոնական փորձը ձևավորվեց այն ժամանակ ,երբ Աստծու հրեշտակ Գաբրիելը երևաց նրան:Մուհամմեդը լսեց, որ Գաբրիելը բառեր է թելադրում իրեն ,որպեսզի դրանք փոխանցի Մեքքայի իր հետևորդներին :Սկզբում նա կասկածում էր այդ կրոնական փորձառությունների իսկության մեջ, բայց երբ պատվիրանները կրկնվեցին ,Մուհամմեդ մարգարեն գոտեպնդվեց  իր առաքելության նկատմամբ և վստահեց պատգամների հեղինակությանն ու իսկությանը և ինչպես Հիսուս Քրիստոս , խոսեց, որպես աստվածային զորությամբ տոգորված անձ »:

Թոյնբին , հաշվի առնելով Յասրեբ (Մադինա) քաղաքի դժվարին պայմանները, մարգարեի տեղափոխումը Մեդինա, համարում է Իսլամի զարգացման ու առաջընթացի պատճառը և գրում է.«Մուհամմեդ մարգարեն ,որպես Յասրեբի հոգևոր առաջնորդ միմյանց հաշտեցրեց Յասրեբի զանազան խմբերին ,նրանց միավորելով Յասրեբում իրեն միացած , Մեքքայի Իսլամ ընդունածներին:Թվում է թե՝ ոչ հրեա մեծամասնությունն իրենց կամքով են ընդունել Իսլամը և Իսլամը արդյունավետ կապ է տեղացիների և ապաստանյալների միջև»: 

Թոյնբին մի տեղ հայտնում է թե՝ ապագայում տարածվելու է քրիստոնեությունը: Միաժամանակ իր «Քաղաքակրթությունը փորձարկման փուլում»գրքում, քաղաքակրթությունները ուսումնասիրելով անդրադառնում է աշխարհում Իսլամի մարգարեի կրոնի տիրական դառնալուն և գրում է.«Թաքնված է «Պանիսլամիզմ»-ը,սակայն եթե աշխարհի իրավազրկվածները ընդվզեն արևմուտքի տիրապետության դեմ և մի ղեկավարով առաջնորդվեն ,այդ թաքնվածը կարթնանա և այդ ընդվզման կանչը կարող է ազդեցիկ լինել իսլամական ոգու արտացոլման ուղղությամբ և Իսլամը կրկին կընդվզի իր ազդեցիկ և պատմական դերակատարության համար»: