Էներգիայի փոխանցման գծերը՝ տնտեսության և քաղաքականության գործոն (12)

Այսօրվա hաղորդումը վերաբերում է այն երկրների քաղաքական և տնտեսական նկատառումներին և շահերին, որոնք ակտիվորեն ներգրավված են TAP և TANAP գազատարի նախագծում: Մեր զրույցն սկսում ենք Ադրբեջանից: Ընկերակցեք մեզ:

Թուրքիան և Եվրամիությունը անմիջականորեն մասնակցում են Ադրբեջանի Հանրապետության և TAP  ու  TANAP գազատարի նախագծի իրականացմանը, որոնցից յուրաքանչյուրն իր քաղաքական ու տնտեսական նկատառումներից և շահերից ելնելով է  մասնակցել այդ ծրագրին:

Այս նկատառումների և շահերի ըմբռնումը կարող է հանգեցնել  TAP և TANAP խողովակաշարերի բնույթի և չափերի  ճանաչմանը: Ադրբեջանը ՝ Ռուսաստանից և Ղազախստանից հետո հանածո էներգիայի երրորդ խոշոր արտադրողն էր Խորհրդային Միությունում: Նավթն ու գազը կազմում են  այդ երկրի ընդհանուր արտահանման 95տոկոսը և նրա եկամուտների 65 տոկոսը: Նավթի համաշխարհային գների կտրուկ աճը, որն մի ժամականահատվածում հասնում էր մի բարելի դիմաց 150 դոլարի, հանգեցրեց նավթի վաճառքից Ադրբեջանի արտահանման եկամուտների էական աճին: Ադրբեջանի պետական ​​նավթային ֆոնդի ընդհանուր եկամուտը 2002-ից 2012 թվականներին հասավ ավելի քան 50 միլիարդ դոլարի, իսկ այս ֆոնդի շահույթից ստացված հասույթը `մոտ 1 միլիարդ դոլարի:

Չնայած հում նավթի արդյունահանման և արտահանման ոլորտում Ադրբեջանի երկար  պատմությանը, բնական գազի արտադրության և արտահանման ոլորտում նրա փորձը շատ երկար չէ, և մինչև 2007 թվականը այդ երկիրը Ռուսաստանից բնական գազ ներկրողներից մեկն էր: Հենց այդ ժամանակ էր, որ Ադրբեջանի Հանրապետությունը գազի հանքավայրերի, հատկապես «Շահ Դենիզ» հանքավայրի հայտնաբերմամբ և զարգացմամբ և Բաքու-Թբիլիսի-Էրզրում խողովակաշարի գործարկմամբ դարձավ բնական գազի արտահանողներից մեկը: Ներկայումս Ադրբեջանն ունի 2.2 տրիլիոն խորանարդ մետր գազի ապացուցված պաշարներ և ձգտում է տարեկան 6 միլիարդ խորանարդ մետր գազ արտահանել, կրկնապատկելով իր գազի արդյունահանումը: Ադրբեջանի հում նավթի արդյունահանման ծավալն անկում է ապրում, իսկ այս երկրի բնական գազի արտադրության ծավալն աճում է:

Ադրբեջանի աշխարհագրական և նրա դիրքը Կենտրոնական Ասիայի տարածաշրջանի և Կասպից ավազանի էներգետիկ փոխանցման ճանապարհին դեպի համաշխարհային շուկաներ նույնպես ամրապնդել է նրա աշխարհատնտեսական դիրքը:

Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան, Բաքու-Թբիլիսի-Էրզրում , Բաքու-Սուպսա և Նաբուկո խողովակաշարերի  կառուցումը և Տրանսապրադիկային (TAP)   և Տրանսանատոլիական(TANAP) գազատարների կառուցման նախագծերը ամրապնդել են  Ադրբեջանի միջազգային և տարածաշրջանային դիրքը էներգիայի փոխանցման և էներգետիկ անվտանգության ոլորտում:

Ադրբեջանի նավթի և գազի զգալի պաշարները և այդ երկրի դիրքը դեպի Եվրոպա էներգիայի փոխանցման ճանապարհին գտնվելը, բացի տնտեսական օգուտներից, որը նպաստում են երկրի տնտեսական աճին և զարգացմանը, այդ երկրի համար ունեցել են շատ կարևոր քաղաքական և ռազմավարական հետևանքներ: Սա համեմատած էներգետիկ ռեսուրսներ չունեցող Հայաստանի և էներգիայի փոխանցման գծերը հատող Վրաստանի հետ, Բաքվի համար բոլորովին այլ և գերադասելի իրավիճակ է ստեղծել: Իհարկե, Ադրբեջանի Հանրապետությունը մեծ ծախսեր է կրել այս գործընթացում ՝ խողովակաշարերի անվտանգության խնդիրների և նախագծերի պատշաճ տնտեսական արդյունավետության բացակայության պատճառով: Այս պլաններն իրականացնելու համար տարանցման սակագների և մասնակցության այլ պայմանների առումով, Բաքուն ստիպված է եղել կատարել Վրաստանի և Թուրքիայի պահանջները: Ի դեպ Բաքուն մեծ արտոնություններ է տվել խոշոր նավթային ընկերություններին, ինչպիսին է BP- ն: Այն, ինչ գրավել է Ադրբեջանի կառավարության ուշադրությունը ՝ մասնակցելու TAP և TANAP էներգիայի փոխանցման նոր նախագծերին, բնական գազի արտադրությունն ու արտահանումն ավելացնելու ջանքերն են, ինչը կարող է փոխհատուցել երկրի համար նավթի ցածր գների հետևանքները: Տարբեր պատճառներով Ադրբեջանը որոշել է երկարաժամկետ հեռանկարում հատուկ ուշադրություն դարձնել բնական գազի արտահանմանը: Այս պատճառներից մեկը գազի համաշխարհային գների հարաբերական կայունացումն է հում նավթի գների կտրուկ տատանումների համեմատ: Ուկրաինայի հարցում  Եվրոպայի հետ Ռուսաստանի տարաձայնությունները, որոնք ազդել են դեպի եվրոպական երկրներ ռուսական գազի արտահանման վրա, փոխել են Բաքվի տեսակետը գազի վերաբերյալ: Կասպից ծովի և Կովկասյան ավազաններից դեպի Եվրոպա, հատկապես TAP և TANAP  խողովակաշարերի նոր գազատարի նախագծերի կառուցումը կարևոր դեր է  խաղացել Բաքվի կառավարության ուշադրությունը  գազի արտադրության վրա կենտրոնացնելու   և արևմտյան էներգետիկ նախագծերին միանալու  հարցում:

«Շահ Դենիզ» հանքավայրը շատ կարևոր և ազդեցիկ դեր ունի բնական գազի արտահանման գործունեության մեջ Ադրբեջանի ներկայության ընդլայնման գործընթացում: «Շահ Դենիզ» հանքավայրը տարածաշրջանի ամենամեծ գազի հանքավայրերից մեկն է, որը մշակվել է բրիտանական գաղութատիրական «British Petroleum» ընկերության կոնսորցիումի ղեկավարության ներքո և դա TAP և TANAP  խողովակաշարերի գազամատակարարման հիմնական աղբյուրն է: Ըստ կատարված ծրագրերի, Շահ Դենիզի գազի հանքավայրի երկրորդ փուլը պետք է շահարկման ենթարկվեր մեկ տարում և առաջին անգամ ադրբեջանական գազը Եվրոպա փոխադրվեր TAP և TANAP երկու խողովակաշարերով: Դիվանագիտության և էներգետիկ անվտանգության հարցերով փորձագետ Օմիդ Շոքրին ասում է.«Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղի բացումից հետո TAP  նախագծի բացումը կարող է ավելի ամրապնդել Ադրբեջանի դիրքերը էներգիայի համաշխարհային շուկայում և դա հնարավորություն կտա դերակատարություն ունենալ Եվրոպայի էներգետիկ անվտանգության մեջ»: Թվում է, թե Բաքուն ավելի լավ  է գիտակցում էներգիայի դերի կարևորությունը արտաքին քաղաքականության և էներգետիկ դիվանագիտության մեջ և օգուտներ է քաղում դրանից: Ադրբեջանի պետական ​​նավթային ընկերությունը (SOCAR) ակտիվորեն մասնակցել է  դեպի Եվրոպա գազի փոխանցման հարավային միջանցքի երեք խողովակաշարերի կառուցման գործընթացին: 

SOCAR- ն ունի TANAP  գազատարի 5 տոկոս մասնաբաժինը և TAP գազատարի 2 տոկոսը: Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հունիսի 5-ին Բաքվում Կասպյան նավթի և գազի 22-րդ ցուցահանդեսի բացման արարողության ժամանակ ասել է.« Դեպի Եվրոպա գազի տեղափոխման վերաբերյալ բազմաթիվ բանակցություններից հետո Ադրբեջանը և Թուրքիան սկսում են  TANAP գազի նախագծի իրականացումը Կասպիական տարածաշրջանից և ես համոզված եմ, որ առաջիկա երեք տարիների ընթացքում TANAP   նախագիծը կիրագործվի և Ադրբեջանի Հանրապետության գազը կվաճառվի Թուրքիային և Վրաստանին»: Հունաստանը, Ալբանիան և Բալկանյան այլ երկրներ մասնակցում են «Հարավային գազային միջանցք նախագծին (TAP և TANAP ): Կարող են լինել որոշ խնդիրներ, բայց այդ հարցերը պետք է լուծվեն բանակցությունների միջոցով»:

Իլհամ Ալիեւի նշած խնդիրներն ու դժվարությունները, ըստ էության, կապված են Ադրբեջանի սահմանափակ արտահանումների վերաբերյալ առկա որոշ կասկածների հետ: Որոշ փորձագետների կարծիքով, Ադրբեջանից դեպի Հարավային Եվրոպա գազի միջանցքի նախագիծը չունի կայուն գազի աղբյուր և դեպի Եվրոպա Ադրբեջանի գազի արտահանման ծավալը, հանած Թուրքիայի մատակարարումը, չի գերազանցի 5-7 միլիարդ խորանարդ մետրը, ինչը նույնպես անցնում է տրանսանատոլիական գազատարով: Արդյունքում, Ադրբեջանի Հանրապետության գազի ռեսուրսների զարգացումը կարող է հիմնականում ներգրավվել թուրքական շուկայում և եվրոպական շուկան դրանից մեծ օգուտ չի քաղի: Փաստորեն, Ադրբեջանի «Շահ Դենիզ»  գազի ավազանի պաշարների մասին չափզանցություն է եղել: Չնայած Բաքվի ջանքերին ՝ Թուրքմենստանն ու Ղազախստանը մինչ այժմ հրաժարվել են Կասպից ծովի հատակով խողովակաշար անցկացնել իրենց գազը Ադրբեջանի տարածքով տեղափոխելու համար, դրա երկար ճանապարհի և տնտեսական անշահավետ բնույթի պատճառով: Քանի դեռ Կասպից ծովի ափամերձ պետությունների խորհրդարանները չեն վավերացրել Կասպից ծովի օրենսդրության ռեժիմի կոնվենցիան, ծովի հատակից ցանկացած խողովակաշարի կառուցում անօրինական է: