مصاحبه- پارهای جدامانده از ایران بزرگ
روزنامه "شهرآرا" با هاشم خالاف، نویسنده، روزنامه نگار و تهیهکننده برنامه در رادیو تاجیکی صدای خراسان به مناسبت روز "شعر و ادب فارسی" گفتگویی انجام داده است.
زبان فارسی میراث ماندگار فرهنگ و ادب و پرچم عزت و هویت هر ایرانی به شمار میرود و صیانت از آن همواره یکی از دغدغههایی است که نمیتوان از آن بهآسانی صرفنظر کرد.
با تاملی چند در تاریخ رفته بر این سرزمین، میتوان به این رسید که روزگاری نهچندان دور، گستره تحت سیطره زبان فارسی به دلایل مختلف، در دورههای حکومتهای وقت، با جداشدن بخشهای مختلف، تحت نفوذ زبان کشورهای دیگر قرار گرفتهاست، اما امروزه تلاشهای خوبی در جهت بازگرداندن هویت و خط فارسی در بعضی کشورهای مناطق آسیای میانه ازجمله افغانستان و تاجیکستان صورت میگیرد.
در روزی که به نام پاسداشت روز شعر و ادب فارسی است، به سراغ هاشم خالاف، دانشجوی دکترای زبان و ادبیات فارسی (تاجیکی)، نویسنده و تهیهکننده برنامههای رادیوی تاجیکی صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، رفتیم تا به بررسی وضعیت زبان فارسی در کشور همسایه و رشد و ترویج آن بپردازیم.
سوال: آیا در تاجیکستان جایی به نام فرهنگستان زبان وجود دارد که از زبان فارسی صیانت کند؟
در تاجیکستان پژوهشگاهی مرتبط با فرهنگستان علوم به نام «میراث خطی» هست که پژوهشهای مربوط به آثار و کتب فارسی از رودکی تاکنون، مسائل مربوط به زبان فارسی، لهجه دری و کاوشهای مربوط به زبان فارسی در آنجا مورد بررسی قرار میگیرند. «کمیته اصطلاحات» هم وظیفه پاکسازی زبان تاجیکی فارسی از واژهها و عبارات روسی را به عهده دارد. این کمیته در اواخر فروپاشی شوروی (١٩٨٩) و بعد از تدوین قانون زبان ملی تاجیکستان به وجود آمد.
سوال: جایگاه زبان فارسی در تاجیکستان به چه صورت است؟
تاجیکها در آسیای میانه قومی فارسیزبان هستند که در گذشته، ایران بزرگ شامل این کشور هم میشد و بر سر جنگهای تاریخی و مرزبندی سیاسی، بهعنوان پاره ای جدامانده از ایران تلقی میشود. بعد از تسلط شوروی در آسیای میانه در اوایل قرن٢٠، از جمله اقدامات روسها زدودن هویت ملی کشورهای تحت سلطه بود. روسها سعی کردند پیوندهایی که میان زبان دری، ایرانی و افغانستانی رایج بود را حذف کنند. به همین خاطر، واژهها، عبارات و اصطلاحات فراوان روسی را در زبان تاجیکی بهاجبار تحمیل کردند، ولی اهل ادب و هنر تاجیکستان، مخصوصا استاد صدرالدین عینی، با راههای مختلف، سعی کردند هویت فارسی تاجیکها را به هر شکلی که شده حفظ کنند.
سوال: این تلاش برای حفظ زبان فارسی چطور و به چه شکلی بود؟
استاد عینی در سال١٩٢۶ میلادی کتابی با نام «نمونههای ادبیات تاجیک» منتشر کرد. او تذکره گونهای از رودکی تا شعرای قرن١٩-١٨ را گردآوری و به مقامات آن زمان در مسکو یادآوری کرد که تاجیکها ایرانینژاد هستند و در گذشته، دارای خط و زبان مشترک بودهاند. اگر شوروی تصمیم گرفتهاست خط فارسی عوض شود، گویش تاجیکی نباید حذف شود، چون مردم غیر از این زبان، گویشی ندارند. در برخی مناطق تحت تسلط شوروی، مثل قفقاز، سعی کردند زبان و خط محلی را از بین ببرند و تسلط زبان روسی در چند نسل بعد باعث شد که زبان آنها به روسی تبدیل شود، ولی تاجیکها با جاننثاری اشخاصی مثل صدرالدین عینی، به روسها فهماندند که زبان فارسی تاجیکی باید حفظ شود و آثار و میراث تاریخی و ادبی تاجیک که همان میراث کهن ایرانیان است، در آسیای میانه حفظ و مورد آموزش و مورد تدریس در مدارس و دانشگاهها قرار گیرد. در اواخر دهه١٩٨٠ میلادی، پیروان مکتب استاد عینی کمکم با استفاده از فضای پیشآمده در دوران میخائیل گورباچف، مسائل ملی را در مجلات و دانشگاهها مطرح کردند و این حرکت در نهایت، منجر به این شد که حکومت وقت تاجیکستان که زیر نظر مسکو بود، مجبور شد قانون زبان ملی را در تاجیکستان به تصویب برساند.
سوال: آیا در حال حاضر، خط و زبان فارسی در تاجیکستان رایج شدهاست؟
متاسفانه جنگ داخلی و به تبع آن، مشکلات دیگر پیش آمد و هنوز آن قانون به طور کامل اجرا نشدهاست، اما با این حال، اقداماتی مثل تاسیس کمیته اصطلاحات و استفاده زبان فارسی در موسسات و مدارس غیردولتی در بین عامه مردم و سخنرانیها و مکاتبات اداری محقق شدهاست.
سوال: تعامل با مخاطبان رادیوی فارسی تاجیکی به چه صورت بودهاست؟
علاوهبر ارتباطات تلفنی، نامههای بسیاری از همهجا داریم. چند سال پیش، شخصیتهای سرشناس فرهنگی تاجیکستان و استادان دانشگاه به رئیسجمهور تاجیکستان نامه زدند که قسمت رادیوی صدای خراسان و رادیوی تاجیکی مشهد در تقویت زبان فارسی و هویت ملی تاجیکستان که همان هویت فارسی اسلامی است نقش بارزی دارد و از رئیسجمهور خواستند جهت فعالیت دفتر صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران در دوشنبه و مساعدت برای پیشبرد این دفتر و خبرنگارهای ما، دولت تاجیکستان ممنوعیت نکند.
سوال: آیا کرسیهایی در دانشگاههای تاجیکستان به فارسی اختصاص دارد یا خیر؟
بله، در دانشگاه ملی دانشکدهای به نام شرقشناسی فعالیت دارد که بخشی از این دانشکده مربوط به کرسی زبان فارسی رایج در ایران است و الان هم در کلیه دانشگاهها کرسی زبان فارسی تاجیکی وجود دارد و تدریس در کلیه مدارس متوسطه به زبان فارسی تاجیکی است. از طرف دانشگاهها هم این موضوع مورد رغبت و استقبال است.
سوال: آیا تعاملاتی بین کمیته اصطلاحات تاجیکستان و فرهنگستان زبان و ادب فارسی در ایران هست؟
بله، یک همکاری بین کمیته زبان اصطلاحات تاجیکی، فرهنگستان علوم تاجیکستان، پژوهشگاههای زبان و ادبیات که در فرهنگستان علوم است و نهادهای فرهنگی ایرانی در سطح بسیار گسترده وجود دارد که به تقویت زبان فارسی کمک میکند. ما در تاجیکستان موسسات ایرانی رایزنی فرهنگی، بخش فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی و انتشارات نوروز و چند خبرگزاری ایرانی مثل فارس داریم که بخشی از فعالیتهایشان در تاجیکستان حفظ و گسترش زبان فارسی است.