Эрон бўйлаб саёҳат (27)
Эрон бўйлаб саёҳатимизни давом эттириб, гўзал Кермон шаҳрини зиёрат қилдик. биз билан бўлинг.
Ассалому алайкум дўстлар бугунги дастуримизда Эрон саҳролари бағрига саёҳат қиламиз. Бизнинг мақсадимиз Эроннинг жануби-шарқидаги Кирмон вилояти. Кермон минг йиллар аввалига оид ноёб табиий ва тарихий обидаларга эга бўлган вилоят бўлиб, ЮНЕСКОнинг Жаҳон мероси рўйхатида рўйхатга олинган Эрон тарихий биноларининг олтитаси мавжуд. Эрон билан таниш бўлганлар учун Кермон номи гўзал гиламлар, каштадўзлик, хурмо ва энг яхши Эрон писталари, қимматбаҳо кашмир ва пете матоларини эслатади. Лекин биз Эроннинг бу қисмидаги тарихий диққатга сазовор жойларни зиёрат қилишга қарор қилдик.
Эроннинг метрополияларидан бири ва Кермон вилоятининг пойтахти бўлган тарихий Кермон шаҳри Эрондаги аҳамияти туфайли баъзи вақтларда Эроннинг пойтахти деб ҳисобланган. Баъзи даврларда турли ҳукмдорлар ва подшоҳлар ҳукмронлиги даврида бу минтақа бир неча бор пойтахт бўлган. Қорахитойлар даврида Кирмон 70 йилга яқин ягона пойтахт бўлган. Ал-Бувайҳ ва Ал-Музаффар даврида Кермон бошқа бир қанча шаҳарлар қатори пойтахт эди. Зандия даврида Шероз Оğо Муҳаммадхон Қожар томонидан ағдарилганидан сўнг, Лутфалихон Занд Кермонга бориб, икки йилга яқин бу шаҳарни пойтахт қилди.
Ислом тарихий-географик ҳужжатларида Кермон, Кармания, Германия, Кермания, Каримон, Карманий, Кермон ва Бутия тилга олинган. Баъзи географлар Кермоннинг эски номини Гавашир деб аташган. Бу ном аслида "куре Ардашир" яни Ардишир шаҳри бўлган, кейинчалик Гавашир шаклида талаффуз қилинган. Бу шаҳар, Олти дарвозали шаҳар деб аталган, чунки қадимда олтита дарвозаси бўлган.
Ҳозирги Кермон шаҳри шарқида сосонийлар даврига оид Қала-э Духтар ва Қала-э Ардешир харобалари ҳозиргача сақланиб қолганлигидан далолат берадики, ҳеч бўлмаганда Ардешер Бобокан даврида бу жойда шаҳар ёки муҳим қалъалар бўлган.
Биз Керманнинг тарихий диққатга сазовор жойларини зиёрат қилишни 600 йилдан ошиқроқ вақтга бориб тақаладиган ва унинг меъморий услуби жуда бой ва қимматли Кермон бозори билан бошлаймиз. Бу бозор маданий мерос сифатида рўйхатга олинган.
Кермон бозори ўтмишдан бу вилоятнинг олди-сотди, экспорт ва импорт маскани бўлган. Хитой ва Ҳиндистонга кермон матолари, мис идишлар ва барча турдаги ҳунармандчилик маҳсулотлари экспорт қилинган, у ердан зираворлар ва матолар келтирилган.
Сафавийлар давридан бошлаб Кермоннинг тарихий тўпламлари бир-бири билан боғлиқ ва Кермон бозори бу тўпламларнинг энг муҳим бўлимларидан биридир. Унинг ҳар бир қисми шу шаҳар ҳукмдорларидан бири даврида қурилган ва Кермон шаҳрини шакллантириш ва кенгайтириш мақсадида унинг асл қурилиши анча ўзгарган. Кермон бозорида бир нечта бозорлар мавжуд бўлиб, уларнинг ҳар бири ушбу шаҳарнинг тарихий обидаларидан биридир.
Бу шаҳарда Ганжали Хон бозори сифатида ҳам танилган Кермон бозори Эрон бозорининг энг узун қатори бўлиб, узунлиги тахминан 1200 метр ва шарқ-ғарбий йўналиши бўлиб, асосан ҳижрий 8 асрдан кейин қурилган. Ушбу бозорни бошқа кичик бозорлар билан боғлайдиган тўртта бозор 350-400 йил олдин пайдо бўлган чиройли гипсли фасадга эга. Йиллар ўтгани билан бу тўртликлар ўзларининг чиройли расмларини сақлаб қолишган.
Кермон бозорининг ҳар бир бурчагида биз Керманнинг айрим иш жойлари ва саноат тармоқлари билан танишамиз.
Кермон қалъаси майдонидан бозорга кирганимизда пештоқи ва боши катта, кошинлар билан безатилган, тепасида бир неча хоналари бор Нақархон бозорининг катта очилишига дуч келамиз. Бу бозорнинг турли қисмлари архитектураси Қажарлар даври билан боғлиқ.
Эрон меъморчилиги дурдоналаридан бири ва Кермон бозорининг бурилиш нуқтаси “Ганжали Хон бозори”дир. Ҳақиқий ҳужжатларга кўра, бу мажмуа шаҳарнинг эски бозорида қурилган.
Бозор яқинидаги Ганжалихон мажмуаси Сафавийлар меъморчилигининг ёрқин намунаси бўлиб, ҳижрий 1005-1029 йилларда Шоҳ Аббос Сафавийлар даври маҳаллий ҳукмдорларидан бири Ганжалихон даврида қурилган.
Ганж Алихон мажмуасида бозор бўлими, ҳаммом бўлими (антропология музейи) мавжуд. Шунингдек, унинг зарбхонаси бугунги кунда тангалар музейига айланган ва унда эски тангалар ва валюталар коллекциясини кўришингиз мумкин. Бошқа қисмларга сув омбори, мактаб, Ганж Али уйи ва меҳмонхона киради.
Асарнинг яратувчиси ва меъмори Султон Муҳаммад Яздий эди. Айтишларича, бундан 60 йил аввалгача бу тарихий обиданинг ҳаммоми ҳамон фойдаланилган ва кейинчалик аста-секин антропологик музейга айланиб, ҳозирда сайёҳлар ва саёҳатчиларни гўзалликлари билан кутиб олмоқда. Антропология музейи ўз ўрнида инсон ҳайкаллари бўлишига қарамай ҳақиқий кўринишга эга ва қадимги ва анъанавий ванналар муҳитига сақлаб қолган.
Бозорнинг энг қадимий қисмларидан бири бўлган ихтиёрий бозордан ўтиб, Керманнинг энг гўзал бозорларидан бири бўлган “Вакил бозори”га етиб борамиз. Ушбу бозор бўлимидаги "вакилларъ тўплами Керманнинг тирик тарихидир.
Ҳижрий 1282 йилда (милодий 1856) Кермон ҳукмдори Муҳаммад Исмоилхон Вакил ал-Мулк ва унинг ўғли Мортеза Қулихон Вакил Соний ва унинг авлодлари буйруғи билан меҳмонхона, бозор, ҳаммом, масжидни ўз ичига олган йирик мажмуа қурилди. Шунинг учун, бу ер ҳали ҳам Вакил деб аталади. Бу бозорнинг энг муҳим элементлари: Вакил ҳаммоми, Вакил карвонсаройи, ҳовли мактаби,бирини (биринчи ва иккинчи) ва Вакил масжиди деб атади.
Вакил ҳаммоми Занд ва Қажар даврларидан қолган Кермоннинг ажойиб ва ғаройиб тарихий обидаларидан бири бўлиб, икки хил бўлимга эга: кийиниш хонаси ва иссиқхона. Ушбу эски бино узоқ умр кўрган ва 1280 йилда қурилган ва 1369 йилда таъмирланган. Чиройли тош устунлар, катта ҳовуз ва полдан деворгача ранг-баранг сопол кошинлар бу ёдгорликка ўзгача кўрк бағишлаган. Бугунги кунда бу гўзал ва бетакрор асар анъанавий чойхонага айланиб, сайёҳларни хушнуд этишда фойдаланилмоқда.
Дўстлар, Керманнинг тарихий диққатга сазовор жойлари билан кўпроқ танишиш учун сизни кейинги дастуримизга таклиф қиламиз.
