Хитой нима учун Эроннинг «ядровий ҳуқуқи»ни ҳимоя қилади?

Хитой яна бир бор Эроннинг ядровий ҳуқуқини ҳимоя қилишини таъкидлади.

Pars Today хабар беришича, Хитой ТИВ вазири ёрдамчиси «Лю Бин» 2026 йил 5 февраль, пайшанба куни Хитой Халқ Республикаси Ташқи ишлар вазирлигида Эрон Ислом Республикаси президентининг махсус вакили сифатида иштирок этган ТИВнинг ҳуқуқий ва халқаро масалалар бўйича ўринбосари «Козим Ғарибободий» билан учрашувда Пекиннинг Теҳроннинг тинч мақсадларда ядровий энергиядан фойдаланиш ҳуқуқини яна бир бор қўллаб-қувватлашини билдириб, Эрон ядровий масаласини сиёсий ва дипломатик йўллар билан ҳал этиш зарурлигини таъкидлади.

Хитой Ташқи ишлар вазирлиги расмий сайтига кўра, ушбу хитойлик амалдор Пекин доим Эрон ядровий масаласини тинч йўл билан, сиёсий ва дипломатик воситалар орқали ҳал этишни қўллаб-қувватлаб келганини айтди. У куч ишлатиш билан таҳдид қилиш ва санкциялар жорий этишга қарши эканини таъкидлаб, қўшимча қилди: Хитой Эроннинг ядровий энергиядан тинч мақсадларда фойдаланиш бўйича қонуний ҳуқуқини қўллаб-қувватлайди. Лю Бин Эрон бир неча бор ядровий қурол яратиш нияти йўқлигини билдирганини эслатиб, Хитой халқаро ҳамжамият билан ҳамкорликда Эрон ядровий масаласи бўйича муносиб ва барқарор ечимни илгари суришга тайёр эканини билдирди.

Ушбу учрашувда Ғарибободий ҳам Эрон ядровий масаласига нисбатан Хитойнинг бетараф ва адолатли позицияси учун миннатдорлик билдириб, Теҳроннинг Пекин билан доимий алоқа ва мувофиқлашувни сақлаб қолиш истагини таъкидлади.

Хитойнинг «Эроннинг ядровий ҳуқуқи»ни очиқ-ойдин ҳимоя қилиши, айниқса 2026 йилда АҚШ ва Эрон ўртасида ядровий масала бўйича кескинлик кучайиб бораётган бир пайтда, Пекин ташқи сиёсатининг кенгроқ контекстида баҳоланиши лозим. Бу контекст ҳуқуқий, геосиёсий, иқтисодий омиллар ҳамда Ғарб билан тузилмавий рақобатни ўз ичига олади. Хитой одатда ўз позициясини муайян бир давлатни сиёсий қўллаб-қувватлаш сифатида эмас, балки халқаро тартибнинг умумий тамойилларини — ядровий энергиядан тинч фойдаланиш ҳуқуқи, кўп томонлама ёндашув ва якка томонлама босимга қарши туришни ҳимоя қилиш сифатида намоён этади.

Хитой учун асосий сабаблардан бири — ядровий қурол тарқалишини олдини олиш ҳуқуқий режимига урғу беришдир. Пекин нуқтаи назаридан, Ядровий қуролларни тарқатмаслик тўғрисидаги шартнома «ҳуқуқ ва мажбуриятлар пакети» ҳисобланади; яъни давлатлар ядровий қурол яратишдан тийилиш мажбуриятини олгани каби, тинч мақсадларда ядровий технологиядан фойдаланиш ҳуқуқига ҳам эга. Хитой ушбу мувозанатни алоҳида таъкидлаб, Эронга нисбатан қабул қилинган мажбуриятлардан ортиқ чекловлар қўйиш шартнома руҳи ва матнига зид эканини таъкидлайди. Шу маънода, Эроннинг ядровий ҳуқуқини ҳимоя қилиш Хитой учун ўзи ҳам манфаатдор бўлган халқаро ҳуқуқий тизим нуфузини ҳимоя қилиш демакдир.

Яна бир сабаб Хитойнинг АҚШ ва унинг иттифоқчилари билан геосиёсий рақобатига бориб тақалади. Сўнгги йилларда Пекин «санкциялар, босим ва якка томонлама аралашув сиёсати» деб атаётган амалиётларга қарши чиқиб келмоқда. Эрон ядровий масаласи Хитой учун Ғарб давлатлари томонидан санкциялар ва сиёсий механизмлар орқали ўз иродасини ўтказишнинг яққол намунаси ҳисобланади. Шу боис, Эронни ҳимоя қилиш АҚШ бошчилигидаги халқаро тартибга нисбатан рамзий сигнал ҳамдир — яъни Хитой инқирозларни бошқаришда якка томонлама модел шаклланишини қўллаб-қувватламайди.

Учинчи омил — иқтисодий ва энергетик манфаатлардир. Эрон энергия бозорида муҳим ўйинчи, шунингдек «Бир камар — бир йўл» ташаббусида асосий ҳамкорлардан бири ҳисобланади. Эронда барқарорлик ва ядровий масаланинг дипломатик йўл билан ҳал этилиши Хитой учун узоқ муддатли иқтисодий ҳамкорлик имкониятларини очади. Пекин назарича, ядровий ва хавфсизлик босимлари нафақат минтақавий барқарорликка, балки энергия ва савдо йўлларининг изчиллигига ҳам таҳдид солади, бу эса Хитойнинг стратегик манфаатларига зиддир.

Хулоса қилиб айтганда, Хитой Эроннинг ядровий ҳуқуқини ҳимоя қилиш орқали ўзини масъулиятли куч ва воситачи сифатида мустаҳкамлашга интилмоқда. Пекин одатда дипломатик ечимлар, мулоқот ва кўп томонлама келишувларга қайтишни қўллаб-қувватлаб, бу ёндашувни қарама-қаршиликка асосланган сиёсатларга муқобил сифатида кўрсатади. Шу маънода, Хитой позицияси фақат Эронни қўллаш билан чекланмайди, балки ўзгариб бораётган глобал тартибда ўз ролини қайта таърифлашга қаратилган кенгроқ саъй-ҳаракатнинг бир қисми ҳисобланади; бундай тартибда Хитой ҳам қоидалар ҳимоячиси, ҳам уларнинг танлаб қўлланилиши танқидчиси бўлишни истайди.