Трампнинг ҳаддан ошган талаблари АҚШ университетларига етиб борди

Гарвард университети ва Трамп ҳамда Пентагоннинг унга қарата босими ҳақидаги воқеа, ҳатто энг нуфузли ва таниқли илмий муассасалар ҳам АҚШ президентининг сиёсий ва иқтисодий ҳаддан ошган талаблари нишонига айланиши мумкинлигини эслатади.

Доналд Трамп, АҚШ президенти ҳукуматининг илмий муассасалар ва университетларга нисбатан сўнгги ойлардаги ҳаракатлари мисли кўрилмаган нуқтага етди.

"ParsToday"нинг хабар беришича, элита университетлар, хусусан Гарвардга қарши олиб борилаётган ташаббус оддий сиёсий келишмовчиликдан ташқари, илмий мустақиллик ва тадқиқот эркинлигига тизимли тажовуз сифатида баҳоланмоқда. Трамп ҳукумати федерал бюджетларнинг кучли воситасидан фойдаланиб, университетларни ўзининг сиёсий ва мафкуравий талабларига бўйсунишга мажбурлашга уринмоқда.

Пентагон ҳамкорлигининг тўхтатилиши ва мисли кўрилмаган молиявий босим

Ушбу босимларнинг энг сўнгги намунаси, АҚШ уруш вазири Пит Хегсет бошчилигидаги Пентагоннинг Гарвард университети билан барча ҳарбий тайёргарлик курслари, стипендиялар ва ҳамкорлик шартномаларини тўхтатиш қароридир. Хегсет Гарвард университетини "Америкага нафрат уйғотадиган фаолиятлар маркази" деб атаб, ҳарбийларнинг ушбу университетда бўлиши пул сарфлашга арзимаслигини маълум қилган. Associated Press хабарига кўра, ушбу ҳаракат Трамп ҳукумати ва университет ўртасидаги Оқ уйнинг ислоҳотлар борасидаги талаблари юзасидан узоқ давом этган можаронинг жиддий даражада кучайганини кўрсатади. Бу ҳаракат Трамп ҳукумати Гарварддан антисемитизм айблови билан бир миллиард доллар зарар товони талаб қилган кенг кўламли ташаббуснинг давомидир.

Ушбу талаб, илгари Трамп ҳукумати университетни ўз сиёсати билан ҳамкорлик қилмагани учун унинг бюджетини тўхтатган бир пайтда илгари сурилмоқда. Федерал судья ҳукуматнинг ушбу ҳаракатини ноқонуний ва университетнинг сўз эркинлигини бузиш деб топиб, уни бошқа мақсадлар учун ниқоб эканлигини таъкидлаган эди. Шунга қарамай, АҚШ ҳукумати суд қарорларига эътибор бермай, босим ташаббусини давом эттирмоқда.

Шу муносабат билан, Гарвард университети профессори Стивен Уолт Foreign Policy учун ёзган маколасида: "Яқин-якингача АҚШнинг яқин дўстлари ва ҳамкорлари бўлган ҳукуматлар энди "итоатсиз" Америкага қарши мувозанатни ўрнатишга ҳаракат қилаётганига гувоҳ бўляпмизми? Агар бундай бурилиш ҳақиқатдан ҳам содир бўлаётган бўлса, буни жаҳон тартибидаги туб ўзгариш деб баҳолаш керак. Агар амалга ошса, бу ўзгариш, аввало, Трамп ҳукуматининг стратегик тор кўзлилиги ва хатти-ҳаракати ва қарорлари тобора прогноз қилиш қийин бўлаётган президентнинг тажовузкор майллари маҳсули бўлади", деб ёзди.

Қатағон модели ва академик эркинликка таҳдид

Таҳлиллар шуни кўрсатадики, бу муносабат фақат Гарвард университетига тегишли эмас. Колумбия университети ўз бюджетини қайтариш учун ҳукуматга маълум миқдорда пул тўлашга мажбур бўлди ва Браун университети ҳам ишчи кучини ривожлантириш дастурларига пул тўлади. Кенгроқ миқёсда, АҚШ Адлия вазирлиги ўнлаб университетларга қарши тергов ишларини бошлади. Ушбу вазирликдан гувоҳлар уларга фақат демократлар ҳукмронлигидаги штат университетларини нишонга олиш буюрилганини, республикачилар штатларига тегишли ишлар эса кузатилмаслигини ошкор қилди.

Сенатор Берни Сандерс ҳисоботида Трамп ҳукумати бир неча ҳолатларда Конституциянинг Биринчи тузатмасини (сўз эркинлигини) "бузган ёки бузиш эҳтимоли борлиги"ни эълон қилди. Ушбу ҳисоботга кўра, судлар АҚШ ҳукумати университетлардан чап ва социалистик қарашларни тозалаб, авторитар жамият томон ҳаракат қилаётгани ҳақида огоҳлантирган.

Аниқ оқибатлар: элиталарнинг қочиши ва илмий танззил

Трамп ҳукуматининг таҳдидлари АҚШ илмий тизими учун дарҳол ва вайронкор оқибатларга олиб келди. Федерал тадқиқот грантларининг тўхтатилишидан келиб чиққан ноаниқлик, йирик университетларни докторантурага қабулни қисқартиришга мажбур қилди. Чикаго, Гарвард, Йел ва Колумбия университетлари докторантура босқичларига қабулни кескин камайтирди. Дюк университети федерал сиёсатлардан келиб чиққан бюджет тақчиллигини қоплаш учун ходимларни қисқартиришга ва тадқиқот биноларини ёпишга мажбур бўлди.

Шунингдек, илмий элиталарнинг федерал муассасалардан кетиши тезлашди. Ҳисоботларга кўра, федерал агентликларда фан доктори даражасига эга ходимларнинг катта қисми сўнгги бир йил ичида ишдан кетган. Миллий соғлиқни сақлаш институтлари мингдан ортиқ фан доктори даражасига эга тадқиқотчидан ажралди. Халқаро талабалар рўйхатга олинишининг кескин пасайиши ҳам АҚШнинг илмий рақобатбардошлиги келажаги учун огоҳлантирувчи қўнғироқдир.

Бугун АҚШда содир бўлаётган воқеалар университет сиёсатини танқид қилишдан ташқарига чиқади. Трамп ҳукумати ҳаддан ошган руҳи ва молиявий воситалардан фойдаланиб, илм-фан муассасасининг мустақиллигини нишонга олди ва сўз эркинлиги ҳамда тадқиқотни жиддий хавф остида қолдирди. Бюджетни қонуний тартибларсиз тўхтатиш, катта миқдордаги молиявий талаблар ва тадқиқотчиларни таҳдид қилиш каби ҳаракатлар, университетларнинг давлат мафкурасига бўйсуниши учун ташкиллаштирилган моделни кўрсатади, унинг оқибатлари яқин келажакда инновацияларнинг пасайиши ва аклларнинг қочиши шаклида намоён бўлади.