جنگلهای مانگرو هرمزگان، اکوسیستمی زنده میان خشکی و دریا
-
جنگلهای مانگرو هرمزگان، اکوسیستمی زنده میان خشکی و دریا
پارستودی- جنگلهای مانگرو در استان هرمزگان که در ایران با نام «جنگلهای حرا» شناخته میشوند از ارزشمندترین و منحصربهفردترین اکوسیستمهای طبیعی این کشور به شمار میروند.
بزرگترین و پیوستهترین جنگلهای منطقه مانگرو بین جزیره قشم و ساحل اصلی قرار دارد و تا خورهای جزرومدی، خلیجهای کمعمق و مصبهایی که تحت تأثیر نوسانات روزانه جزر و مد هستند، امتداد مییابد. به گزارش پارستودی به نقل از پرستیوی، علاوه بر این، رویشگاههای کوچکتری از مانگرو در نزدیکی بندر خمیر، مصب تیاب، لافت و بخشهایی از دلتای میناب نیز دیده میشود.
در مجموع، این جنگلها حدود ۲۰ تا ۲۵ هزار هکتار وسعت دارند و هرمزگان را به بزرگترین زیستبوم مانگرو در ایران تبدیل کردهاند.
پراکنش این جنگلها بهطور مستقیم به وجود آبهای آرام، انرژی کم امواج، رسوبات ریزدانه و تبادل منظم جزر و مد وابسته است — شرایطی که برای بقای مانگروها ضروری است.
مانگروها تنها یک چشمانداز زیبا نیستند، بلکه نقش بسیار مهمی در حفظ تعادل اکولوژیکی، حفاظت از تنوع زیستی، تأمین معیشت جوامع محلی و توسعه آینده گردشگری پایدار در جنوب ایران ایفا میکنند.
یک اکوسیستم شگفتانگیز
جنگلهای مانگرو هرمزگان تقریباً بهطور کامل از گونه Avicennia marina (مانگروی خاکستری) تشکیل شدهاند؛ تنها گونه مانگرو که بهصورت طبیعی در ایران رشد میکند.
این گونه مقاومت بالایی در برابر شوری زیاد، گرمای شدید و خاکهای فقیر از اکسیژن دارد — شرایطی که در خلیج فارس رایج است.
Avicennia marina بهصورت تودههای متراکم رشد میکند و سیستمهای ریشهای درهمتنیده آن به تثبیت رسوبات ساحلی کمک میکند.
ارتفاع این درختان معمولاً بین ۳ تا ۶ متر است، هرچند نمونههای قدیمیتر در مناطق حفاظتشده میتوانند بلندتر نیز شوند.
ریشههای هوایی ویژه آنها (که پنوماتوفور نام دارند) از سطح گل بیرون میزنند و امکان تبادل گاز را در زمان جزر فراهم میکنند.
به دلیل غرقاب شدن مکرر و شوری بالا، پوشش گیاهی زیرین محدود است، اما کف جنگل سرشار از میکروارگانیسمها، جلبکها و مواد آلی است که پایه زنجیره غذایی این اکوسیستم را تشکیل میدهند.
پناهگاهی برای حیات وحش و آبزیان
جنگلهای حرا میزبان طیف گستردهای از جانوران هستند، بهویژه گونههایی که با محیطهای ساحلی و بین جزر و مد سازگار شدهاند.
ریشههای زیر آب این درختان پناهگاه و محل تولیدمثل ماهیها، میگوها، خرچنگها، نرمتنان و گونههای جوان دریایی است.
بسیاری از ماهیهای مهم تجاری بخشی از چرخه زندگی خود را در این جنگلها سپری میکنند، بنابراین این اکوسیستم نقش حیاتی در پایداری شیلات محلی دارد.
مانگروهای هرمزگان همچنین از مهمترین زیستگاههای پرندگان ساحلی در جنوب ایران هستند.
این مناطق میزبان پرندگان بومی و مهاجر مانند فلامینگوها، حواصیلها، اگرتها، کفچهنوکها، پلیکانها، پرستوهای دریایی و پرندگان ساحلی دیگر هستند.
در فصل مهاجرت، این جنگلها بهعنوان محل تغذیه و استراحت در مسیرهای مهاجرتی مهم بین آفریقا، آسیای مرکزی و آسیای جنوبی عمل میکنند.
خزندگان، پستانداران کوچک، حشرات و بیمهرگان فراوانی نیز در این مناطق زندگی میکنند و موجب تنوع زیستی بالایی نسبت به محیط خشک اطراف میشوند.
نقشهای اکولوژیکی و زیستمحیطی
جنگلهای مانگرو چندین نقش حیاتی ایفا میکنند که مستقیماً بر پایداری سواحل و کیفیت محیطزیست تأثیر میگذارند.
شبکه متراکم ریشهها انرژی امواج را کاهش میدهد، فرسایش ساحلی را محدود میکند و از سکونتگاههای ساحلی در برابر طوفان محافظت میکند.
مانگروها رسوبات ریز را که توسط جزر و مد حمل میشوند، به دام میاندازند و به شکلگیری و تثبیت سواحل کمک میکنند.
آنها همچنین با فیلتر کردن آلایندهها و مواد مغذی اضافی، کیفیت آبهای ساحلی را بهبود میبخشند و آلودگی دریایی را کاهش میدهند.
این اکوسیستمها مقدار زیادی کربن را در زیستتوده و رسوبات زیرین خود ذخیره میکنند و در کاهش تغییرات اقلیمی نقش دارند.
این کارکردها بهویژه در هرمزگان اهمیت زیادی دارند، جایی که شرایط خشک و سواحل آسیبپذیر، وجود سیستمهای حفاظتی طبیعی را ضروری میکند.
اهمیت اقتصادی و معیشت محلی
ارزش اقتصادی جنگلهای مانگرو هرمزگان بهطور مستقیم با شیلات، حفاظت ساحلی و گردشگری طبیعی مرتبط است.
جوامع محلی صیادی برای تأمین درآمد و امنیت غذایی خود به جمعیت ماهیها و سختپوستان وابسته به مانگروها متکی هستند.
مانگروهای سالم باعث افزایش ذخایر ماهی در دریا میشوند و هم به صیادان محلی و هم به شیلات تجاری سود میرسانند.
گردشگری طبیعی نیز به منبع درآمدی جدیدی تبدیل شده است، بهویژه در مناطقی مانند جزیره قشم.
فعالیتهایی مانند قایقسواری، پرندهنگری، آموزش محیطزیستی و عکاسی از طبیعت از جمله این فرصتها هستند.
در صورت مدیریت صحیح، این فعالیتها ضمن ایجاد اشتغال، به حفاظت از محیطزیست نیز کمک میکنند.
ثبت در یونسکو و اهمیت جهانی
به دلیل ارزش اکولوژیکی بسیار بالا، جنگلهای مانگرو هرمزگان بهعنوان بخشی از ذخیرهگاه زیستکره یونسکو در چارچوب برنامه «انسان و کره مسکون» (MAB) ثبت شدهاند.
این ثبت بینالمللی نشاندهنده اهمیت جهانی جنگلهای حرا و ضرورت حفاظت بلندمدت، پژوهش علمی و بهرهبرداری پایدار از آنها است.
این جایگاه همچنین فرصتهایی برای همکاریهای بینالمللی، آموزش محیطزیستی و توسعه گردشگری مسئولانه فراهم میکند.
جنگلهای مانگرو هرمزگان نهتنها یک اکوسیستم نادر در ایران هستند، بلکه بخش حیاتی از پایداری زیستمحیطی و اقتصادی منطقه محسوب میشوند.
این جنگلها از تنوع زیستی حمایت میکنند، شیلات را پایدار نگه میدارند، از سواحل محافظت میکنند و خدمات ارزشمند زیستمحیطی ارائه میدهند.
حفاظت از این جنگلها تنها یک هدف نمادین محیطزیستی نیست، بلکه ضرورتی عملی برای تضمین آینده پایدار مناطق ساحلی جنوب ایران است.
hk
