معماری هرمزگان؛ جایی که نبوغ اقلیمی با میراث دریایی پیوند می‌خورد

پارس‌تودی- استان هرمزگان در جنوب ایران، که از تضاد چشمگیر میان بیابان‌های سوزان و آبی درخشان خلیج فارس شکل گرفته، تاریخ شگفت‌انگیزی را نه از طریق بناهای عظیم امپراتوری، بلکه در معماری سازگارشده با زندگی روزمره حفظ کرده است.

استان هرمزگان، واقع در جنوب ایران، از دیرباز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نقاط تلاقی مسیرهای تجارت دریایی و کاروانی شناخته شده است. این موقعیت راهبردی، همراه با شرایط اقلیمی گرم و مرطوب، موجب شکل‌گیری سنت‌های معماری ویژه‌ای شده که به‌طور مستقیم در پاسخ به نیازهای محیطی، اجتماعی و اقتصادی منطقه توسعه یافته‌اند. به گزارش پارس‌تودی به نقل از پرس‌تی‌وی، میراث معماری این استان را می‌توان مجموعه‌ای از راهکارهای هوشمندانه دانست که شامل فضاهای مذهبی سازگار با اقلیم، سازه‌های دفاعی و تجاری برای حفاظت و ارتباط، و سامانه‌های پیشرفته ذخیره آب برای تضمین بقا بوده‌اند.

این مجموعه معماری، شامل مساجد ساحلی، شبکه‌ای از قلعه‌ها و کاروانسراها، و آب‌انبارهای گسترده، نشان‌دهنده تلاش مردم جنوب ایران برای ایجاد محیطی هماهنگ با طبیعت و نیازهای زندگی روزمره است. این سازه‌ها به‌عنوان نمونه‌هایی شاخص از معماری بومی، گواهی بر توانایی جوامع محلی در انطباق با شرایط سخت اقلیمی و بهره‌گیری از منابع محدود هستند.

مساجد تاریخی هرمزگان که در امتداد سواحل خلیج فارس قرار دارند، نمونه‌ای برجسته از این سازگاری معماری محسوب می‌شوند. برخلاف مساجد باشکوه شهرهایی مانند اصفهان و شیراز که با گنبدهای بزرگ و طرح‌های چهارایوانی شناخته می‌شوند، مساجد هرمزگان دارای ساختاری ساده‌تر اما کاملاً کاربردی هستند. این بناها عمدتاً طی سه قرن گذشته ساخته شده‌اند و شکل‌گیری آن‌ها نتیجه تعامل مستقیم با شرایط محیطی، محدودیت مصالح محلی و تأثیرات فرهنگی ناشی از ارتباطات دریایی بوده است.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این مساجد، استفاده از الگوی شبستان–ایوان است. شبستان، که فضای اصلی عبادت به‌شمار می‌رود، به‌صورت سالنی ستون‌دار با سقف‌های مسطح یا طاقی طراحی شده است. این ساختار با ایجاد سایه و تسهیل جریان هوا، محیطی خنک و مناسب برای عبادت فراهم می‌کند. برخلاف بسیاری از مساجد ایرانی، این بناها معمولاً فاقد گنبد هستند، زیرا سقف‌های مسطح یا طاقی عملکرد بهتری در کاهش گرما دارند. در کنار شبستان، ایوان‌های بزرگ به‌عنوان فضاهای نیمه‌باز، نقش مهمی در ایجاد ارتباط میان فضای داخلی و خارجی ایفا می‌کنند و امکان تعامل اجتماعی را فراهم می‌سازند.

سازمان فضایی این مساجد نیز نشان‌دهنده انعطاف‌پذیری در طراحی است. اگرچه حیاط مرکزی یکی از عناصر اصلی معماری مساجد ایرانی محسوب می‌شود، اما در هرمزگان موقعیت حیاط‌ها بسته به شرایط محیطی و جهت باد متغیر است. این رویکرد نشان‌دهنده اولویت دادن به کارکرد و آسایش اقلیمی، به‌جای پایبندی به الگوهای ثابت معماری است. همچنین ورودی‌های جداگانه برای مردان و زنان، بیانگر توجه به ساختار اجتماعی و حفظ حریم خصوصی بوده و مسیرهای حرکتی به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که فرد به‌تدریج از فضای عمومی وارد فضای معنوی شود.

نمای بیرونی این مساجد اغلب ساده است، اما فضای داخلی آن‌ها با تزئینات گچ‌بری شامل نقوش هندسی و گیاهی مزین شده است. این تزئینات، با وجود سادگی، نشان‌دهنده مهارت هنرمندان محلی و استفاده از مصالح بومی مانند گچ، سنگ و گل هستند. نمونه‌هایی مانند مسجد ملک‌بن‌عباس در بندرلنگه، مسجد گله‌داری بندرعباس و مسجد کرچی، بیانگر تداوم این سنت معماری در دوره‌های مختلف تاریخی هستند.

در کنار مساجد، قلعه‌ها و کاروانسراهای هرمزگان نیز بخش مهمی از میراث معماری این استان را تشکیل می‌دهند. این سازه‌ها که در مناطق کوهستانی، سواحل و جزایر پراکنده‌اند، نقش مهمی در حفاظت از مسیرهای تجاری و تأمین امنیت منطقه ایفا می‌کردند. قلعه‌های پرتغالی در جزایر هرمز و قشم از برجسته‌ترین نمونه‌ها هستند که در قرن شانزدهم میلادی ساخته شدند. این قلعه‌ها با دیوارهای ضخیم، برج‌های دیده‌بانی، انبارهای تجهیزات و منابع آب، به‌عنوان مراکز نظامی و دفاعی مورد استفاده قرار می‌گرفتند. حضور پرتغالی‌ها در این منطقه بیش از یک قرن ادامه داشت تا اینکه در سال ۱۶۲۳ میلادی، نیروهای صفوی به فرمان شاه عباس، این مناطق را بازپس گرفتند.

در مناطق داخلی نیز قلعه‌هایی مانند قلعه گوهران و قلعه کمیز ساخته شدند که علاوه بر نقش دفاعی، به‌عنوان مراکز اداری و حکومتی مورد استفاده قرار می‌گرفتند. وجود خندق‌ها، چاه‌های عمیق و ساختارهای مستحکم در این قلعه‌ها، نشان‌دهنده اهمیت تأمین امنیت و منابع حیاتی در شرایط بحرانی بوده است. کاروانسراها نیز به‌عنوان مراکز توقف، استراحت و تبادل کالا، نقش مهمی در توسعه تجارت و ارتباطات منطقه ایفا می‌کردند و جایگاه هرمزگان را به‌عنوان یکی از دروازه‌های مهم تجارت جهانی تثبیت کردند.

آب‌انبارها نیز از دیگر عناصر مهم معماری بومی هرمزگان به‌شمار می‌روند که پاسخی مستقیم به کمبود منابع آب و شرایط اقلیمی خشک منطقه بوده‌اند. این سازه‌ها با طراحی زیرزمینی و استفاده از گنبدهای سنگی، امکان ذخیره و حفظ آب در شرایط مناسب را فراهم می‌کردند. آب‌انبارها علاوه بر عملکرد حیاتی خود، به‌عنوان نمادی از همکاری اجتماعی نیز شناخته می‌شدند و اغلب با مشارکت عمومی ساخته می‌شدند.

نمونه‌هایی مانند آب‌انبار دریا دولت در بندر کنگ، نشان‌دهنده مهارت مهندسان محلی در طراحی سامانه‌های ذخیره و مدیریت آب هستند. این سازه‌ها دارای سیستم‌های هدایت، تصفیه و توزیع آب بوده و نقش مهمی در تأمین نیازهای روزمره مردم ایفا می‌کردند. هرچند امروزه سامانه‌های مدرن جایگزین بسیاری از این ساختارها شده‌اند، اما آب‌انبارها همچنان به‌عنوان نمادی از دانش بومی، همبستگی اجتماعی و سازگاری با محیط شناخته می‌شوند.

در مجموع، میراث معماری هرمزگان بازتابی از تعامل هوشمندانه انسان با طبیعت و شرایط محیطی است. این سازه‌ها نشان می‌دهند که چگونه جوامع محلی با بهره‌گیری از دانش بومی، توانسته‌اند محیطی پایدار و متناسب با نیازهای خود ایجاد کنند. این میراث ارزشمند، نه‌تنها بیانگر تاریخ و فرهنگ منطقه است، بلکه نمونه‌ای از توانایی انسان در سازگاری با چالش‌های طبیعی و بهره‌گیری از معماری به‌عنوان ابزاری برای بقا و پیشرفت محسوب می‌شود.

hk